مصطفی سالم / سیانان / ۳۰ اوت ۲۰۲۶
بیش از چهار دهه پیش، پس از ماهها ناکامی در جنگ با عراقِ صدام حسین، هزاران نیروی جوان ایرانی عملیاتی غافلگیرکننده را آغاز کردند که ورق جنگ را برگرداند.
اما آیتالله روحالله خمینی، رهبر وقت ایران، بهجای تحکیم پیروزی، خواستههای بیشتری داشت: سرنگون کردن دیکتاتور عراق که بهتدریج از حمایت فزاینده واشنگتن برخوردار میشد، و نشان دادن این واقعیت به دشمنان آینده که جنگ با ایران هزینه سنگینی خواهد داشت.
درگیری با عراق لحظهای سرنوشتساز در شکلگیری حکومت جدید ایران بود. تصمیم خمینی، این جنگ را به نبردی فرسایشی و ششساله تبدیل کرد که صدها هزار نفر در آن کشته شدند؛ جنگی که یکی از خونینترین درگیریهای تاریخ معاصر منطقه بود. اکنون، سالها بعد، ایران بار دیگر با این پرسش روبهروست که آیا به جنگ ادامه دهد یا به توافقی دست پیدا کند.
انقلابیونی که آن عملیات را رهبری کردند، اکنون بر کرسیهای قدرت در تهران مسلطاند. از دیدگاه آنان، جنگ کنونی آمریکا و اسرائیل، همچون درگیری با عراق، جنگی تحمیلی است؛ جنگی که نتیجه آن را نه قدرتمندتر بودن یکی از طرفین، بلکه میزان پایداری و تابآوری آنان تعیین خواهد کرد. در سوی دیگر، جناحی میانهروتر فرصتی برای تحکیم دستاوردهای ایران در مذاکراتی میبیند که تاکنون پیشرفت چندانی نداشته است.
پس از شش ماه جنگ، این بنبست جمهوری اسلامی را بهشدت دچار دودستگی کرده است؛ درحالیکه داور نهایی نظام، رهبر جمهوری اسلامی، مجتبی خامنهای، همچنان در خفا به سر میبرد.
پیروزی در صلح
سیاستمداران رقیب در تهران، در مواضع علنی خود همچنان تأکید میکنند که ایران از جنگ پیروز بیرون آمده است.
بااینحال، بر سر اینکه پیروزی جمهوری اسلامی باید چه شکلی داشته باشد، شکافی عمیق و ایدئولوژیک وجود دارد.
در یک سو، عملگرایان و تکنوکراتها قرار دارند که مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، آنان را رهبری میکنند.
این گروه از دستیابی به توافقی نهایی حمایت میکند و به اقتصاد آسیبدیده از جنگ، محاصره دریایی طاقتفرسای ایالات متحده و آسیب به زیرساختهای کشور اشاره میکنند.
آنان بهطور علنی هشدار دادهاند که فرصت حلوفصل درگیری از موضع قدرت رو به پایان است. این افراد نماینده ایرانیانی هستند که باور دارند پایان دادن به درگیری ۴۷ساله با واشنگتن، مطمئنترین راه برای کاهش بحرانهای داخلی کشور و زنده نگه داشتن جمهوری اسلامی از طریق شکستن انزوای جهانی آن است.
پزشکیان در ماه جاری گفت: «جنگ بالاخره باید در مقطعی پایان یابد. بهتر است همین امروز، زمانی که در موضع قدرت و عزت قرار داریم و تمام جهان پیروزی ما را به رسمیت میشناسد، به آن پایان دهیم.»
در سوی دیگر، محافظهکاران تندرو قرار دارند. محور ایدئولوژی آنان بیاعتمادی به واشنگتن است؛ واشنگتنی که از دید آنان مصمم به نابودی جمهوری اسلامی است. آنها بیش از نیم قرن است که درباره نیات ایالات متحده هشدار میدهند و اکنون با جنگ ترامپ، در برابر رقبای میانهروی خود احساس میکنند که حقانیت مواضعشان اثبات شده است.
تندروها همچنین مقامهای کنونی را به «غربگرایی» متهم میکنند و میگویند آنان با بزرگنمایی مشکلات داخلی، در تلاشاند افکار عمومی را به سمت توافق سوق دهند.
صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتمهاوس لندن، به سیانان گفت: «آنان آمریکا را بازیگری عمیقاً غیرقابل اعتماد میدانند... و خودِ ترامپ بارها به آنان ضربه زده است؛ به همین دلیل تصور میکنند که این بار نیز دقیقاً همان اتفاق تکرار خواهد شد.»
او افزود: «از دید آنان، چون [در جنگ] شکست نخوردهاند، پیروز شدهاند. آنان فقط در پی آن نیستند که از واشنگتن توافق بهتری بگیرند، بلکه به دنبال بقای داخلی و تداوم حضور خود در رقابت با رقبایشان هستند.»
تندروها پزشکیان را رئیس جمهور ضعیفی میدانند که پس از مرگ سلف تندرو خود در سقوط هلیکوپتر، به طور اتفاقی به قدرت رسید. و امضای او در کنار امضای ترامپ در توافق آتشبس ژوئن، او را بیشتر منزوی کرده و به کمپین آنها قدرت داده است تا او را به خاطر اقتصاد ویران شده و توافق شکست خورده با واشنگتن سرزنش کنند.
شکافها چنان عمیق است که تندروها مقامات را به سوء مدیریت عمدی بحران اقتصادی برای تحت فشار قرار دادن مردم خسته برای پذیرش توافق متهم کردهاند. برخی مدعیاند که دولت عامدانه کمبود سوخت ایجاد کرده است تا توافق را اجتنابناپذیر کند؛ برخی دیگر پا را فراتر گذاشته و میانهروها را به تدارک یک کودتا متهم میکنند.
محمدمنان رئیسی، نماینده تندرو مجلس، پرسید: «از نظر اقتصادی، آیا واقعاً به بنبست رسیدهایم، یا شما فقط تصویری از بنبست ارائه میکنید؟ همهچیز به گردن جنگ انداخته شده، درحالیکه همه مشکلات به جنگ مربوط نیست.»
تندروها چه میخواهند؟
تندروها به توافقهای ناکام گذشته با آمریکا اشاره میکنند؛ از جمله توافق هستهای سال ۲۰۱۵ که با دولت باراک اوباما امضا شد و ترامپ بعدها از آن خارج شد. آنان همچنین به دو مورد حمله آمریکا به جمهوری اسلامی در جریان مذاکرات استناد میکنند.
این جناح بر تابآوری جمهوری اسلامی حساب باز کرده و مدعی است سیاست تقابل، با تکیه بر نیروهای نیابتی مسلح منطقهای، موشکها، پهپادها و باورهای دینی شیعی، بیش از دیپلماسی مورد حمایت سیاستمداران «غربگرا» از کشور محافظت کرده است.
خانم وکیل میگوید: «تندروها به این نتیجه رسیدهاند که با ترامپ به هیچ توافقی دست نخواهند یافت و شاید اکنون صرفاً در وضعیتِ جنگِ بین جنگها به سر میبرند. آنان تصور میکنند میتوانند ترامپ را فرسوده کنند و با طولانیتر کردن فشار اقتصادی، زمان بخرند تا او را تضعیف کنند.»
یکی از نمایندگان تندرو مجلس، کسانی را که از توافق با آمریکا حمایت میکنند، مخالف آیتالله علی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، توصیف کرد؛ رهبری که در حملات آمریکا و اسرائیل در آغاز جنگ کشته شد.
کامران غضنفری روز پنجشنبه در مجلس، با اشاره به حامیان دیپلماسی با آمریکا، گفت: «آنان میخواهند افکار عمومی را برای پذیرش توافق و صلحی خفتبار آماده کنند.»
او افزود: «اما دشمن بارها نشان داده است که هرقدر به آن امتیاز بدهیم و هرقدر در برابرش عقبنشینی کنیم، هرگز راضی نخواهد شد و همچنان خواستههای دیگری از ما مطرح خواهد کرد؛ و به چیزی کمتر از تسلیم کامل ما رضایت نخواهد داد.»
«ترامپ کمکی نمیکند»
درحالیکه عملگرایان ایران با واشنگتن وارد بازی پوکری پرمخاطرهای شدهاند، هشدارهای تندروها درباره توافق با آمریکا، در سایه راهبرد بیثبات ترامپ و تردیدها درباره پایبندی او به توافق احتمالی، قوت بیشتری گرفته است.
وکیل گفت: «ترامپ کمکی نمیکند. او میگوید میخواهد ایران را دوباره بزرگ کند، اما در توییت بعدی ایران را تهدید میکند؛ و این کار شعلههای بدگمانی و پارانویا را در ساختار سیاسی ایران برمیافروزد.»
او افزود محافظهکاران، که عناصری از آنان بر روزنامهها، رسانههای دولتی، معترضان خیابانی و پیروان خود در نیروهای نظامی کنترل دارند، معتقدند ترامپ از دیپلماسی برای آمادهسازی یک کارزار نظامی دیگر استفاده میکند. به گفته وکیل، آنان باور دارند «هر بار که با ترامپ در مسیر دیپلماسی حرکت کردهاند»، او «به آنان خیانت کرده است».
مجتبی خامنهای در میانه این شکافها سکوت اختیار کرده است. به نظر میرسد او درک میکند که انتخاب یک طرف در موضوع مذاکره با ترامپِ غیرقابل اعتماد میتواند به جایگاهش آسیب بزند؛ آن هم در شرایطی که برای تثبیت مشروعیت خود تلاش میکند.
او روز جمعه از عملکرد دولت در شرایط فشار تمجید کرد، اما از مقامها خواست به نقاط ضعف کشور رسیدگی کنند، بیآنکه بهطور علنی بر آنها تمرکز داشته باشند. وی هشدار داد که چنین کاری میتواند دشمنان ایران را جسور و متحدان کشور را دلسرد کند.
با نبودِ کسی که تندروها را مهار کند، آنان کارزار خود علیه توافق را با جدیت ادامه میدهند.
کامران غضنفری درباره مخالفان داخلی خود گفت: «امام شهید ما [علی خامنهای] دهها بار به آنان هشدار داد؛ چگونه متوجه نمیشوند؟ آنان بهگونهای سخن میگویند که چیزی جز تسلیم از آن به مشام نمیرسد.»