درگذشت پادشاهی که «یکی از مردم» بود
هارالد پنجم، پادشاه نروژ، پس از ۳۵ سال سلطنت و در ۸۹ سالگی درگذشت. کاخ سلطنتی نروژ اعلام کرد که او ساعت ۶:۳۵ صبح روز جمعه، ۲۸ اوت، به وقت محلی، در بیمارستان دانشگاه اسلو و در آرامش درگذشته است. هارالد از ۱۷ اوت به دلیل عفونت باکتریایی در خون و عوارض ناشی از یک بیماری نادر خونی در بیمارستان بستری بود.
با مرگ او، پسرش، ولیعهد هاکون، بلافاصله به پادشاهی رسید و با عنوان «هاکون هشتم» بر تخت سلطنت نشست. در نروژ، مطابق سنت سیاسی این کشور، برای پادشاه جدید مراسم تاجگذاری برگزار نمیشود. پرچم سلطنتی بر فراز کاخ سلطنتی در اسلو به حالت نیمهافراشته درآمده و کشور تا زمان برگزاری مراسم خاکسپاری در سوگ ملی به سر خواهد برد.
هارالد پنجم در ۲۱ فوریه ۱۹۳۷ در نزدیکی اسلو به دنیا آمد و نخستین وارث سلطنتی نروژ در نزدیک به ۵۷۰ سال گذشته بود که در خاک این کشور متولد میشد. او تنها سه سال داشت که آلمان نازی در سال ۱۹۴۰ به نروژ حمله کرد. هارالد به همراه مادر و دو خواهرش ابتدا به سوئد و سپس به ایالات متحده رفت و بخشی از دوران جنگ را در آن کشور گذراند. او پس از پایان جنگ به نروژ بازگشت و در مدارس دولتی تحصیل کرد؛ تجربهای که بعدها به تصویر عمومی او بهعنوان پادشاهی نزدیک به مردم کمک کرد.
شکستن سنتهای سلطنتی
یکی از مهمترین ویژگیهای زندگی هارالد، ازدواج او با سونیا هارالدسن، دختر یک تاجر و فردی خارج از خانوادههای سلطنتی اروپا بود. هارالد و سونیا پیش از ازدواج حدود ۹ سال منتظر موافقت پدر او، اولاف پنجم، ماندند. ولیعهد سرانجام اعلام کرد که اگر اجازه ازدواج با سونیا را نداشته باشد، هرگز ازدواج نخواهد کرد. این زوج در سال ۱۹۶۸ ازدواج کردند و هارالد با این تصمیم، یکی از سنتهای دیرپای سلطنتی را کنار گذاشت.
این ازدواج بعدها راه را برای ازدواج فرزندان آنها با افراد غیرسلطنتی نیز هموار کرد. از نگاه بسیاری از ناظران، چنین رویکردی به مدرنتر و برابرطلبتر شدن خاندان سلطنتی نروژ کمک کرد. رسانههای نروژی هارالد را پادشاهی توصیف کردهاند که سلطنت را از ساختاری بسته و تشریفاتی، به نهادی شفافتر و نزدیکتر به جامعه تبدیل کرد.
او در سال ۱۹۹۱، پس از درگذشت پدرش، به تخت سلطنت رسید. هارالد برخلاف برخی پادشاهان سالخورده اروپا که در سالهای اخیر از سلطنت کنارهگیری کردهاند، حاضر نشد از مقام خود استعفا دهد و تأکید کرد سوگندی که بهعنوان پادشاه ادا کرده، مادامالعمر است. او حتی در سالهای پایانی زندگی، با وجود مشکلات متعدد جسمی، تا حد امکان به انجام وظایف رسمی خود ادامه داد.
چرا هارالد محبوب بود؟
۱. حضور در کنار مردم در بحرانها
هارالد برای بسیاری از نروژیها نه فقط نماد کشور، بلکه چهرهای آرام و همدل در دشوارترین لحظات ملی بود. پس از حملات تروریستی سال ۲۰۱۱ که در اسلو و جزیره اوتویا به کشتهشدن ۷۷ نفر انجامید، او در سخنرانیهای تلویزیونی خود تلاش کرد جامعه را به همبستگی، مدارا و مقاومت در برابر ترس دعوت کند.
در یکی از مشهورترین سخنان خود گفت: «آزادی از ترس قویتر است.» او در سخنرانی دیگری با اشاره به قربانیان، خود را همزمان پدر، پدربزرگ، همسر و پادشاه معرفی کرد و از عمق رنج خانوادههای داغدار سخن گفت. این رفتار عاطفی و بیتکلف، تأثیر عمیقی بر افکار عمومی نروژ گذاشت.
۲. چهرهای مردمی و غیرمتکلف
هارالد از تشریفات فاصله زیادی داشت. او پس از وقوع سیل، طوفان و دیگر حوادث طبیعی، گاه با پوشیدن چکمههای لاستیکی و یک کت ساده به مناطق آسیبدیده میرفت و با کسانی که خانه یا عزیزان خود را از دست داده بودند، دیدار میکرد.
رسانههای نروژی او را «پادشاه مردم» و «پدربزرگ ملت» نامیدهاند. کارشناسان سلطنتی نیز گفتهاند که هارالد از نشاندادن احساسات، شوخطبعی و حتی آسیبپذیری خود ابایی نداشت و همین ویژگیها او را برای مردم انسانی و قابل لمس میکرد.
۳. دفاع از جامعهای متنوع
هارالد در سال ۲۰۱۶ در سخنرانی معروفی از تنوع قومی، دینی و جنسی در جامعه نروژ دفاع کرد. او گفت نروژیها میتوانند از افغانستان، پاکستان، لهستان، سوئد، سومالی و سوریه آمده باشند؛ میتوانند به خدا، الله، جهان هستی یا هیچکدام باور نداشته باشند و افراد همجنسگرا یا دگرجنسگرا باشند.
این سخنان برای پادشاهی که معمولاً باید در چارچوبی محتاطانه و غیرسیاسی سخن بگوید، نشانهای روشن از نگاه باز و فراگیر او تلقی شد. هارالد خود را پادشاه همه شهروندان میدانست، نه فقط محافظ سنتهای تاریخی و سلطنتی.
۴. زندگی شخصی نزدیک به ارزشهای جامعه نروژ
نروژ کشوری با فرهنگ سیاسی و اجتماعی برابرطلبانه است و بخش بزرگی از جامعه با نمایش پرزرقوبرق ثروت و امتیازات اشرافی فاصله دارد. هارالد نیز، با وجود جایگاه سلطنتی، تصویری نسبتاً ساده و صمیمی از خود ارائه میکرد.
او علاقهمند به ورزش، قایقرانی و خودرو بود و در برخی برنامههای غیررسمی شخصاً رانندگی میکرد. هارالد سه بار بهعنوان قایقران در بازیهای المپیک شرکت کرد و در مسابقات جهانی قایقرانی نیز به موفقیت رسید. علاقه او به طبیعت و محیطزیست نیز سبب شد سالها از فعالیتهای زیستمحیطی در نروژ حمایت کند.
پادشاهی در عصر تغییر
هارالد پنجم در دورهای سلطنت کرد که نقش خاندانهای سلطنتی در اروپا بهشدت تغییر کرده بود. پادشاهی نروژ، برخلاف سلطنتهای پرزرقوبرق، عمدتاً نقشی نمادین و وحدتبخش دارد و مشروعیت آن بیش از قدرت سیاسی، به اعتماد عمومی وابسته است.
هارالد توانست میان سنت و مدرنیته تعادل برقرار کند. او از یک سو نماد استقلال و تداوم تاریخی نروژ بود و از سوی دیگر، با پذیرش ازدواجهای خارج از خاندانهای سلطنتی، دفاع از تنوع اجتماعی و ارتباط مستقیم با شهروندان، چهرهای امروزی از سلطنت ارائه داد.
در نظرسنجی فوریه ۲۰۲۶، هارالد با امتیاز ۹.۲ از ۱۰، چهرهای معرفی شد که بیش از دیگر اعضای خاندان سلطنتی نماینده این خانواده در نگاه مردم نروژ بود. این محبوبیت شخصی، حتی در دورهای که حمایت کلی از نظام سلطنتی به دلیل بحرانها و حاشیههای خانوادگی کاهش یافته بود، عمدتاً حفظ شد.
میراث هارالد
پادشاه هارالد در سالهای پایانی زندگی با مشکلات جسمی متعددی روبهرو بود. او در سال ۲۰۲۴ هنگام سفر به مالزی به دلیل عفونت در بیمارستان بستری شد و یک ضربانساز موقت دریافت کرد؛ سپس در نروژ برای او دستگاه دائمی کار گذاشته شد. در همان سال اعلام کرد که شمار برنامههای رسمی خود را کاهش خواهد داد، اما کنارهگیری از سلطنت را نپذیرفت.
مرگ او در شرایطی رخ داد که خاندان سلطنتی نروژ با بحرانهای خانوادگی و پزشکی متعددی مواجه است. بااینحال، واکنش عمومی به درگذشت هارالد عمدتاً بر شخصیت و کارنامه خود او متمرکز بوده است، نه حاشیههای اعضای خانواده سلطنتی. در برابر کاخ سلطنتی اسلو، شهروندان برای ادای احترام گل و پرچم گذاشتهاند و بسیاری از رسانهها از او بهعنوان یکی از محبوبترین پادشاهان تاریخ معاصر نروژ یاد کردهاند.
هارالد پنجم احتمالاً بهعنوان پادشاهی به یاد آورده خواهد شد که کوشید سلطنت را انسانیتر، شفافتر و نزدیکتر به جامعه کند؛ پادشاهی که در لحظات شادی و سوگ در کنار مردم ایستاد و نشان داد یک مقام نمادین، اگر با همدلی و فروتنی همراه باشد، همچنان میتواند برای یک ملت معنا و اهمیت داشته باشد.
منابع: خبرگزاری رویترز، بیبیسی نیوز