پریسا حافظی و آنگوس مکداول / خبرگزاری رویترز / ۲۸ اوت ۲۰۲۶
شش ماه پس از حملات هوایی که جنگ را آغاز کرد و مجتبی خامنهایِ بهشدت مجروح را به جایگاه رهبر عالی جمهوری اسلامی رساند، او همچنان کاملاً از دید و شنید ایرانیان پنهان مانده است ـ خلائی در مرکز ساختار رهبری کشور.
پرسشها درباره وضعیت جسمانی و نقش او روزبهروز حساستر میشود؛ آن هم در شرایطی که ایران با تصمیمهای سرنوشتسازی درباره جنگی روبهرو است که خاورمیانه را در آتش فرو برده و همزمان اقتصادِ از پیش شکننده کشور را نابود کرده است.
مقامهای ایرانی و دیگر منابع ارشد در داخل کشور میگویند خامنهای همچنان کنترل امور را در دست دارد و به دلایل امنیتی، در حالی که از جراحات شدید و تغییرشکلدهنده چهرهاش بهبود مییابد، از پشت پرده حکومت میکند و در عین حال اختیارات گسترده روزمره را به گروهی محدود از چهرههای بلندپایه واگذار کرده است.
اما با گذشت شش ماه و در حالی که از زمان انتصاب او در هفته نخست جنگ، هیچ عکس، ویدئو یا پیام صوتی از وی منتشر نشده، ایرانیان بیش از پیش نسبت به جایگاه او در جمهوری اسلامی تردید دارند؛ نظامی که در آن صدای رهبر باید مرجع نهایی و مطلق باشد.
الکس وطنخواه، پژوهشگر مؤسسه خاورمیانه در واشنگتن، گفت: «دیگر پرسش این نیست که آیا مجتبی زنده است یا نه؛ بلکه این است که آیا ایران هنوز یک رهبر عالیِ فعال و کارآمد دارد یا خیر.»
تنها پیامهای خامنهای به مردم ایران در قالب چند بیانیه مکتوب منتشر شده که توسط گویندگان رسانههای خبری قرائت شدهاند. او حتی در مراسم باشکوه و یکهفتهای تشییع و بزرگداشت پدرش در ماه گذشته نیز حضور نداشت.
مقامهای بلندپایه و دیگر افراد مطلع، غیبت خامنهای را ناشی از نگرانیهای امنیتی و خطر ترور میدانند و میگویند او به طور منظم با چهرههای ارشد دیدار میکند، تمامی گزارشهای مهم را دریافت میکند و درباره همه مسائل اساسی تصمیم نهایی را میگیرد.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در ۱۰ اوت گفت که یک نشست هفتساعته با خامنهای داشته است.
با این حال، حتی در میان سرسختترین حامیان جمهوری اسلامی نیز تردیدها در حال افزایش است.
یکی از اعضای بسیج در شهر قم، مرکز حوزههای علمیه و قلب نظام دینی ایران، گفت: «ما نیاز داریم صدای رهبرمان را بشنویم یا دستکم نشانهای ببینیم که او در رأس امور حضور دارد و کشور را هدایت میکند تا اعتماد بیشتری پیدا کنیم.»
این عضو بسیج که به دلیل حساسیت موضوع خواست نامش فاش نشود، گفت باور دارد خامنهای همچنان تصمیمهای کلیدی را اتخاذ میکند، اما نبود حتی یک عکس از او به روحیه نیروها آسیب میزند و به سود ایران نیست.
در میان ایرانیانی که با ساختار حاکم مخالفاند یا خواهان اصلاحات گسترده هستند، این دیدگاه صریحتر بیان میشود.
شاهرخ، یک فعال اقتصادی حامی اصلاحات در تهران که او نیز خواست نامش فاش نشود، گفت: «از کجا بدانیم که مجتبی کشته نشده است؟»
او افزود: «منطقی نیست که حتی یک نشانه برای اثبات زنده بودن او وجود نداشته باشد، چه برسد به اینکه مدرکی دال بر مشارکتش در تصمیمگیریها ارائه شود.»
سپاه پاسداران؛ ستون اصلی ساختار قدرت
ایران پس از شش ماه جنگ با قدرتمندترین دشمنان خود، هرچند آسیبدیده، همچنان پابرجا مانده است. نظام سیاسی کشور دوام آورده و نیروهای نظامی آن همچنان توانایی مختل کردن عرضه جهانی انرژی و حمله به متحدان آمریکا در خلیج فارس را حفظ کردهاند.
حاکمیت روحانیت نیز نشان داده است که میتواند بدون فروپاشی، از فقدان یک رهبر عالی و فرماندهان ارشد نظامی عبور کند و زنجیره فرماندهی سیاسی و نظامی وفادار به ایدئولوژی حکومت دینی را حفظ نماید.
اما اقتصاد ایران زیر فشار هزینههای جنگ و محاصره چندماهه صادرات نفت در حال فرسایش است؛ وضعیتی که به سقوط شدید ارزش ریال انجامیده و خطر از سرگیری اعتراضات گستردهای را افزایش داده که مقامها در ژانویه با کشتار هزاران معترض آن را سرکوب کردند.
در همین حال، ساختار حاکمیت پیرامون یک اولویت روشن بازآرایی شده است: حفظ نظام، بازگرداندن قدرت بازدارندگی و جلوگیری از آنکه پیامدهای اقتصادی جنگ موجب بیثباتی کشور شود.
به گفته منابع آگاه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که سالها یکی از مهمترین مراکز قدرت در ایران بوده، از آغاز جنگ نفوذ بیشتری پیدا کرده و همچنان در مرکز تفکر راهبردی حاکم بر ساختار جدید قدرت قرار دارد؛ ساختاری که حول شورای عالی امنیت ملی بازسازماندهی شده است.
این حلقه عالی قدرت شامل فرماندهان ارشد سپاه و همچنین چهرههای برجسته سیاسی همچون مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، میشود.
چندین منبع ارشد در ایران که با رویترز گفتوگو کردهاند، تأکید کردند که خامنهای در واقع با این مقامات ارشد دیدار میکند، در تمامی مشورتها و بررسیها مشارکت دارد و درباره همه مسائل مهم حرف آخر را میزند.
یک مقام ارشد ایرانی گفت تنها شمار اندکی از مسئولان همچنان به طور حضوری با خامنهای در ارتباط هستند و هیچ جزئیاتی درباره او منتشر نشده است؛ زیرا بیم آن میرود که انتشار اطلاعات بتواند به ایالات متحده در هدف قرار دادن وی کمک کند.
فردی نزدیک به حلقه داخلی خامنهای نیز گفت وضعیت جسمانی او به شکل قابل توجهی در حال بهبود است و او همچنان هوشیار، دقیق و درگیر روند تصمیمگیریهاست.
یک مقام دیگر گفت: «با وجود همه فشارها، ارائه خدمات به مردم متوقف نشده است. خط مشی سیاست خارجی ما یکپارچه است و تصمیمها نیز هماهنگ هستند. همه اینها نشان میدهد که رهبر عالی کشور همچنان در رأس امور قرار دارد.»
حتی پیش از جنگ نیز خامنهای ترجیح میداد در پشت صحنه فعالیت کند و به عنوان دستیار ارشد پدرش از جلب توجه عمومی پرهیز میکرد. به گفته منابع ارشد، جراحاتی که بامداد ۲۸ فوریه و همزمان با آغاز حملات هوایی اسرائیل و آمریکا ــ حملاتی که به کشته شدن پدرش انجامید ــ به او وارد شد، موجب تغییر شکل چهرهاش شده است.
اما اکنون که او به جایگاهی ارتقا یافته که از نظر نظام جمهوری اسلامی حامل نوعی هدایت الهی تلقی میشود و کشور نیز با بزرگترین بحران خود از زمان انقلاب ۱۳۵۷ روبهرو است، چنین توضیحاتی برای بسیاری قانعکننده به نظر نمیرسد.
وطنخواه گفت: «هرگونه توافق واقعی با واشنگتن به تأیید آشکار و غیرقابل تردید مجتبی نیاز دارد؛ همانگونه که هر تصمیمی برای ادامه یک جنگ طولانی و پرهزینه با ایالات متحده نیز مستلزم موافقت صریح اوست.»
او افزود: «غیبت طولانیمدت او وضعیت خطرناکی ایجاد کرده است؛ وضعیتی که در آن جناحهای رقیب همگی میتوانند مدعی شوند که از خواست واقعی رهبر آگاه هستند.»