مقاومت زنان ایران در برابر حجاب اجباری
آیدا کریمی و تیم لیستر / سیانان / ۲۳ اوت ۲۰۲۶
شکافی فرهنگی در ایران که سالها محل مناقشه بوده، در ماههای اخیر و همزمان با آشفتگیهای ناشی از جنگ و بازآرایی رهبری تندرو کشور، بار دیگر سر برآورده است: اینکه حجاب زنان چگونه و تا چه اندازه باید اجرا و اعمال شود.
در اوج درگیری با ایالات متحده در سال جاری، زنان بدون روسری بارها در تجمعهای حامی دولت و حتی در رسانههای رسمی دیده میشدند. دولت و نیروهای امنیتی داخلی در آن زمان با مسائل مهمتری روبهرو بودند.
در یکی از ویدئوها، زنی بدون حجاب که پرچم ایران را در دست داشت، گفت همسرش در نیروهای نظامی خدمت میکند و او به وی افتخار میکند.
اما در هفتههای اخیر، درخواستها برای بازگشت به رویکردی سختگیرانه در قبال آنچه روحانیون و سیاستمداران محافظهکار «برهنگی در ملأ عام» مینامند، افزایش یافته است.
بسیاری از زنان ایرانی آشکارا این قانون را نادیده میگیرند و به نظر میرسد مقامها دستکم فعلاً از آغاز یک سرکوب گسترده پرهیز دارند. حکومت ظاهراً اولویتهای فوریتری پیش رو دارد؛ از جمله ارائه جنگ با ایالات متحده بهعنوان یک نبرد حیاتی برای بقا، مدیریت پیامدهای عمیق اقتصادی ناشی از آن و بازسازماندهی دستگاه امنیتی تحت رهبری مجتبی خامنهای.
با این حال، رسانههای دولتی به طور گسترده گزارشهایی درباره تعطیلی کافهها و دیگر کسبوکارهایی منتشر میکنند که به دلیل رعایت نکردن مقررات پوشش، مجبور به توقف فعالیت شدهاند. بررسی سیانان از گزارشهای رسانههای ایرانی در پایان ماه گذشته نمونههایی از این موارد را در حدود شش شهر، از جمله تهران، نشان داد.
چهار سال پیش، جنبش اعتراضی «زن، زندگی، آزادی» پس از مرگ مهسا امینی، دختر جوانی که به اتهام پوشش نامناسب بازداشت شده بود و در بازداشت پلیس جان باخت، شکل گرفت. این جنبش با خشونت سرکوب شد.
سازمان عفو بینالملل در پایان سال ۲۰۲۴ گزارش داد که مقامهای ایرانی علیه زنان و دختران «جنگ به راه انداختهاند» و از طریق «سرکوبی روزافزون و خشونتآمیز علیه کسانی که قوانین سختگیرانه حجاب اجباری را به چالش میکشند» عمل میکنند.
اما این اعتراضها پیامدهای ماندگاری برجای گذاشت. با وجود هشدارهای مداوم و اجرای مقطعی قوانین، نافرمانی گستردهای در برابر مقررات رسمی مشاهده میشود؛ بهویژه در میان زنان جوان ایرانی.
به گفته گروه حقوق بشری هرانا، در ۱۹ ژوئیه دستکم هفت کافه و رستوران در تهران به دلیل اجرای نکردن قانون حجاب اجباری تعطیل شدند. این گروه همچنین فهرستی از حسابهای کاربری در شبکههای اجتماعی تهیه کرده است که به دلیل بیاعتنایی به مقررات پوشش عمومی مسدود شدهاند.
هرانا اعلام کرد که مقامها برای پیگرد متهمان از مفاهیم مبهمی مانند «هنجارشکنی»، «نقض عفت عمومی» و «عدم رعایت شئونات اسلامی» استفاده میکنند. این گروه افزود که در یک مورد در ماه جاری، یک بوتیک «به دلیل کشف حجاب» تعطیل شد، بیآنکه جزئیات بیشتری ارائه شود.
روز دوشنبه، دادسرای تهران اعلام کرد که با موارد ادعایی «هتک عفت عمومی» و تخلفات رخداده در برخی کافهها و رستورانهای تهران، همچنین فروشگاههایی که پوشاک «نامتعارف» یا نامناسب عرضه میکنند، برخوردی جدی خواهد داشت.
خبرگزاری مهر به نقل از دادستان کل استان خراسان جنوبی گزارش داد که در این استان در شرق ایران، ۱۰ کافه به دلیل نقض ادعایی «هنجارهای اجتماعی و قوانین حجاب اجباری» تعطیل شدهاند.
کارزار بیوقفه رسانههای دولتی درباره این موضوع اغلب به سخنان امامان جمعه استناد میکند که اصرار دارند حجاب بخشی از هویت فرهنگی ایرانیان است و زنان باید اصول عفاف و حیا را رعایت کنند.
محمدجواد حاجعلیاکبری، امام جمعه تهران، مدعی شده است که تلاشهایی سازمانیافته برای ترویج «برهنگی» در جریان است و برخی افراد برای حضور در اماکن عمومی با پوشش «نامناسب» پول دریافت میکنند.
در این زمینه چند پرونده پرسروصدا نیز وجود داشته است. در ماه ژوئن، پرستو احمدی، خواننده محبوب ایرانی، به همراه هشت نفر از اعضای گروه موسیقی و تیم تولید خود در قم به ۷۴ ضربه شلاق و دو سال ممنوعیت خروج از کشور محکوم شدند. احمدی در سال ۲۰۲۴ در مراسمی که بهصورت زنده از کانال یوتیوب خود پخش میکرد، با شانههای برهنه و بدون پوشاندن موهایش ظاهر شده بود.
اتهامهای مطرحشده علیه او شامل «جریحهدار کردن عفت عمومی از طریق تولید و انتشار محتوای مبتذل و غیراخلاقی در بسترهای فضای مجازی» بود.
تندروها در حال افزایش فشار بر مقامهای حکومتی هستند. حسین شریعتمداری، مدیرمسئول روزنامه کیهان، نوشته است که اجرای قوانین مربوط به حجاب هم یک الزام قانونی و هم یک وظیفه شرعی برای مسئولان به شمار میرود.
برنامه تلویزیونی «پارکوی» که برای شهرداری تهران تولید شده، چندین قسمت خود را به موضوع پوشش زنان اختصاص داده و خواستار برخورد با افرادی شده است که از الگوهای مورد تأیید پوشش تخطی میکنند. در یکی از این برنامهها گفته شد: «رفتارهای نامتعارف نباید از سوی هیچکس در اماکن عمومی مانند پارکها به نمایش گذاشته شود.»
همچنین از زنان برای مطالبه اجرای حجاب بسیج شدهاند. در تجمعی کوچک در اصفهان در هفته جاری، روی یکی از پلاکاردها نوشته شده بود: «نتانیاهو: زنان بیحجاب سربازان رایگان ما هستند.»
نتانیاهو تاکنون چنین اظهارنظری نکرده است، اما این شعار بازتابدهنده روایتی گستردهتر است که از سوی تندروهای ایرانی ترویج میشود؛ روایتی که زنانی را که حجاب نمیپوشند، دستکم افرادی کموفادار به کشورشان معرفی میکند.
با این حال، شواهد فراوانی وجود دارد که نشان میدهد بسیاری از زنان ایرانی از کارزارهای رسمی هراسی ندارند.
در شبکههای اجتماعی ویدئوهایی منتشر شده که زنان جوان را در حال موتورسواری با اسکوتر نشان میدهد؛ زنانی که کلاه ایمنی بر سر دارند اما روسری به سر نکردهاند. این در حالی است که دولت هنوز به وعده خود مبنی بر صدور گواهینامه موتورسواری برای زنان عمل نکرده است.
این ویدئوها شامل کاروانهایی از زنان جوان موتورسوار است که در تهران و شهرهای دیگر در حال حرکت هستند. در یکی از پستهای اینستاگرامی، گروهی از زنان اعلام میکنند: «ما دختران موتورسوار شیراز هستیم! دخترهای شیراز، بزن بریم!»
حساب اینستاگرامی دیگری نیز ویدئویی از حدود ۲۰ زن موتورسوار در شهر اصفهان منتشر کرده و آن را «بزرگترین گردهمایی زنان موتورسوار اصفهان» توصیف کرده است.
همانند بسیاری از مسائل اجتماعی و فرهنگی در ایران، برای برخی افراد موضوع حجاب در شرایط جنگ و بحران اقتصادی، اولویتی نابهجا به نظر میرسد.
به نظر میرسد مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، نیز تا حدی چنین دیدگاهی دارد. او با اشاره به مصاحبهای با یک روحانی محافظهکار گفت: «آن روحانی درباره حجاب صحبت میکرد... خب، محله هست، مسجد هست؛ بروید آنجا روی این موضوع کار کنید! آیا واقعاً میتوان رفتار مردم را با قانون تغییر داد؟»
پزشکیان در ادامه گفت که حتی دختر خودش نیز گاهی با او اختلاف نظر دارد.
او پرسید: «آیا این به آن معناست که باید او را مجبور کنم؟!»
رئیسجمهور ایران افزود: «تغییر رفتار یک مسئله فرهنگی است؛ به باور و اعتقاد مربوط میشود. نمیتوان با زور در مردم اعتقاد ایجاد کرد.»
غلامعلی جعفرزاده ایمنآبادی، نماینده پیشین مجلس، نیز استدلال کرده است که مسئولان به جای تمرکز بر حجاب باید بر مهار تورم و بهبود معیشت مردم تمرکز کنند.
همچنین یکی از رسانههای غیررسمی مقالهای با این عنوان منتشر کرد: «تحریک افکار عمومی خسته از جنگ؛ پشت بازگشت گشتهای حجاب و تعطیلی کسبوکارها چه چیزی قرار دارد؟»
مقامهای جمهوری اسلامی نخستین بار پس از انقلاب ۱۳۵۷ زنان را به رعایت حجاب تشویق کردند. پیش از آن، حکومت پادشاهی تصویری سکولارتر و غربگرایانهتر از زنان ترویج میکرد.
ماده ۶۳۸ قانون مجازات اسلامی ایران، حضور زنان در اماکن عمومی بدون «حجاب شرعی» را جرمانگاری کرده است، هرچند تعریف دقیقی از این مفهوم ارائه نمیدهد. قانونی بسیار سختگیرانهتر که در سال ۲۰۲۴ تصویب شد، قرار بود نظام گستردهتری از مجازاتهای تصاعدی و نظارت را به اجرا بگذارد، اما اجرای آن پس از مداخله شورای عالی امنیت ملی متوقف شد.
این موضوع خشم تندروها را برانگیخته است. محمدتقی نقدعلی، نماینده مجلس شورای اسلامی، این هفته گفت: «میبینیم که وضعیت برهنگی و فساد علنی در میان ما چگونه است... اسرائیل و آمریکا نمیتوانند ما را نابود کنند، اما این فساد و تباهی که فرهنگ دینی ما را گرفتار کرده و به شکلی فاجعهبار و گسترده برهنگی را در جامعه گسترش میدهد، میتواند ما را از بین ببرد.»
با این حال، حکومت فعلاً با احتیاط گام برمیدارد.
یک زن حدوداً ۶۰ ساله ساکن تهران در گفتوگویی تلفنی با سیانان گفت: «آنها هنوز جرأت نمیکنند در خیابان چیزی به مردم بگویند. دخترها در تهران با تاپهای کوتاه، شلوارک و انواع لباسها در رفتوآمد هستند و روسری عملاً دیگر موضوعیتی ندارد.»
او افزود: «فکر نمیکنم بتوانند دوباره این دخترها را وادار به پوشیدن روسری کنند. البته از طرف دیگر، زمان انقلاب هم همین فکر را میکردیم. هرگز تصور نمیکردیم بتوانند ما را مجبور به پوشیدن حجاب کنند، اما در نهایت این کار را کردند.»