دیوید گلدمن / سیانان
نبرد بر سر کنترل تنگه هرمز به کانون اصلی جنگ ایران تبدیل شده است. طی چند ماه گذشته، هم ایران و هم ایالات متحده مدعی برتری در این آبراه راهبردی بودهاند و این روایتهای متضاد، سردرگمی و تردید قابلتوجهی ایجاد کرده است.
با این حال، در حال حاضر شواهد روشن است: ایالات متحده که با نیروی دریایی خود در تنگه گشتزنی میکند، در حال پیشروی است و ایران بخش زیادی از کنترل خود بر این گذرگاه حیاتی آبی را از دست میدهد.
بر اساس دادههای شرکت «کلپر» (Kpler) که با استفاده از سامانههای شناسایی کشتیها و دادههای ماهوارهای تردد دریایی را رصد میکند، بیش از ۸۰ درصد عبور و مرور کشتیها از تنگه هرمز در دو هفته گذشته از مسیر عمان انجام شده است؛ کانال کشتیرانی مورد تأیید سازمان ملل که ایران بهشدت با آن مخالفت میکند.
ایران که تنگه را تحت کنترل خود اعلام کرده است، به دهها کشتی که تلاش کردهاند از مسیر آبراهی در امتداد ساحل شمالی عمان عبور کنند حمله کرده است. با وجود این خطر، بیشتر کشتیها در هفتههای اخیر ترجیح دادهاند خواستههای ایران را نادیده بگیرند و با اتکا به وعده حمایت نیروهای دریایی آمریکا از تنگه عبور کنند.
همایون فلکشاهی، رئیس بخش تحلیل نفت خام در کلپر، گفت: «بهطور فزایندهای به نظر میرسد که ایران دستکم بخشی از کنترل خود بر تنگه را از دست داده است.»
تغییر موازنه کنترل
این وضعیت در تضاد آشکار با یک ماه پیش قرار دارد؛ زمانی که کلپر تقریباً هیچ تردد دریایی از مسیر عمان مشاهده نمیکرد. کاهش شدید ترافیک در مسیر مورد ترجیح ایران، مانع از آن شده است که تهران مانند بهار گذشته از کشتیهای عبوری از تنگه عوارض دریافت کند.
پایان اعتبار «تفاهمنامه» میان ایالات متحده و ایران در این هفته، از نظر تئوریک به ایران اجازه میدهد بار دیگر دریافت عوارض را آغاز کند. اما به گفته کلپر، به نظر نمیرسد این کشور توانسته باشد چنین کاری انجام دهد.
دن پیکرینگ، بنیانگذار و مدیر ارشد سرمایهگذاری شرکت Pickering Energy Partners، گفت: «درخواست ایران برای دریافت عوارض چیزی نیست که اکثر بازیگران خاورمیانه تمایل به انجام آن داشته باشند و عملاً هم چنین کاری نکردهاند. بنابراین مسیر عمان کاملاً منطقیترین گزینه است.»
به گفته اندی لیپو، رئیس شرکت Lipow Oil Associates، کویت، عربستان سعودی و امارات متحده عربی نفتکشهای غولپیکر حمل نفت خام (VLCC) را اجاره کردهاند تا نفت را از طریق تنگه هرمز از خلیج فارس خارج کنند و سپس در خارج از منطقه خطر، در خلیج عمان، محموله را به نفتکشهای مشتریان منتقل کنند.
برای فرار از حملات ایران، این نفتکشها سامانههای شناسایی خود را خاموش کردهاند؛ اقدامی که گاه برای هفتهها ادامه یافته است. این نوع تردد موسوم به «تردد تاریک» (Dark Traffic) ظاهراً از دید برخی سامانههای رهگیری دادهها از جمله کلپر نیز پنهان مانده است. هرچند بخشی از این ترددها از طریق تصاویر ماهوارهای قابل شناسایی هستند، اما ردیابی آنها با روشهای متعارف دشوارتر است.
اما ایالات متحده که حضور نظامی گستردهای در آبهای منطقه دارد، بر تمامی کشتیهای عبوری از تنگه نظارت میکند و آمارهایی از صادرات نفت گزارش داده که بهمراتب بالاتر از برآوردهای سنتی پیشین است.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، هفته گذشته اعلام کرد که مجموع انتقال نفت از طریق تنگه هرمز و مسیرهای جایگزین پیرامون آن طی یک هفته به حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز رسیده است؛ رقمی که به میانگین ۲۰ میلیون بشکه در روز پیش از جنگ نزدیکتر است.
نبود شفافیت
این موضوع باعث شد دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز دوشنبه اعلام کند که ایالات متحده «کنترل کامل تنگه» را در اختیار دارد؛ ادعایی که او بارها در طول این درگیری تکرار کرده است. با این حال، ادامه حملات ایران و باقی ماندن حجم انتقال نفت در سطحی پایینتر از دوران پیش از جنگ، نشان میدهد که آمریکا نیز کنترل کامل بر تنگه هرمز ندارد.
اما ایران هم چنین کنترلی ندارد.
پیکرینگ گفت: «اگر هدف آنها این باشد که نشان دهند مسئول و صاحب اختیار کامل هستند، باید بگویم که از ابتدا هم هرگز کنترل کاملی نداشتند. به نظر میرسد هدف اصلی آنها بازدارندگی است تا از این طریق بهعنوان بازیگر مسلط شناخته شوند. به گمان من، آنها همچنان نقش بازدارنده خود را حفظ کردهاند.»
با این حال، اگر واقعاً نفتکشها به اندازهای که آمریکا ادعا میکند نفت را از تنگه عبور میدهند، آنگاه توان بازدارندگی و میزان کنترل ایران بر تنگه هرمز نسبت به یک یا دو ماه پیش کاهش یافته است.
در همین حال، عامل دیگری نیز بر پیچیدگی وضعیت افزوده است: عمان و ایران در حال مذاکره برای احیای آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز هستند؛ آن هم بدون حضور ایالات متحده؛ موضوعی که نارضایتی ترامپ را برانگیخته است. هنوز مشخص نیست این گفتوگوها چه تأثیری بر تردد نفتکشها یا کنترل این آبراه خواهد داشت.
لیپو گفت: «من همه این اطلاعات و تیترهای خبری را با احتیاط ارزیابی میکنم. اما میتوان با اطمینان گفت که ایران بخشی از کنترل خود بر تنگه را از دست داده است.»