اریکا ال. گرین، زولان کانو-یانگز، صنم ماحوزی و یگانه تربتی
نیویورک تایمز / ۷ اوت ۲۰۲۶
در هفتههای منتهی به آغاز جنگ آمریکا با ایران، رئیسجمهور ترامپ از معترضان ایرانی که علیه حکومت خود به پا خاسته بودند حمایت میکرد و به آنان میگفت که باید «نام قاتلان و آزارگران را ثبت و حفظ کنند» و وعده میداد که به یاری آنان خواهد آمد.
او وعده داده بود: «کمک در راه است.»
اما اکنون، بیش از پنج ماه پس از آغاز درگیری، آزادی مردم ایران به یکی از آشکارترین اهداف تحققنیافته این جنگ تبدیل شده است.
بر اساس گزارش سازمان عفو بینالملل، از زمانی که ترامپ این وعده را مطرح کرد، جمهوری اسلامی دستکم ۲۶ نفر را در ارتباط با اعتراضات ژانویه اعدام کرده است و شمار بیشتری از معترضان نیز ممکن است در معرض خطر قرار داشته باشند. مقامهای آمریکایی بر این باورند که رهبر جدید جمهوری اسلامی، مجتبی خامنهای، حتی بیش از پدرش ــ که در نخستین روز جنگ در یک حمله هوایی کشته شد ــ به دنبال دستیابی به سلاح هستهای است.
در حالی که ایران همچنان درگیر بحران است، ترامپ به دنبال راهی برای خروج از این وضعیت میگردد. مذاکرهکنندگان در حال کار بر روی توافقی برای ازسرگیری رفتوآمد کشتیها در تنگه هرمز هستند؛ آبراهی که ایران عملاً آن را مسدود کرده است. این تلاشها در شرایطی انجام میشود که ترامپ میکوشد آمریکا را از جنگی خارج کند که بسیار طولانیتر و پرهزینهتر از آنچه تصور میکرده ادامه یافته است.
ترامپ در مصاحبهای در تابستان امسال اذعان کرد که اساساً هیچگاه باور نداشته است خیزشی که خود به آن دامن میزد واقعاً رخ دهد، زیرا نیروهای امنیتی ایران معترضان را سرکوب میکردند.
او به هیو هیویت، پادکستر محافظهکار آمریکایی، گفت: «هرگز فکر نمیکردم مگر اینکه کاملاً مسلح باشند بتوانند چنین قیامی به راه بیندازند، چون این افراد خشونتطلب هستند.»
اما برای ایرانیانی که به وعدههای اولیه ترامپ گوش سپرده بودند، احساس خیانت کاملاً واقعی است.
وحید، ۳۵ ساله از تهران که در یک شرکت نوپا کار میکند، با بازتاب دیدگاهی که بسیاری از ایرانیان در گفتوگو با نیویورک تایمز مطرح کردهاند، گفت: «واقعاً فکر میکردم کمک در راه است، اما چقدر اشتباه میکردم.»
تمام افرادی که با نیویورک تایمز گفتوگو کردهاند، از بیم اقدامات تلافیجویانه حکومت، خواستهاند تنها با نام کوچکشان معرفی شوند.
مریم، ۳۶ ساله از تهران که در اعتراضات ضدحکومتی ژانویه شرکت کرده بود، گفت ترامپ از خیزش مردمی برای پیشبرد اهداف خود سوءاستفاده کرده است.
او گفت: «احساس میکنم ترامپ و آمریکا فریبکار هستند و ترامپ بیشتر یک نمایشگر و شومن است. آنها از زبان حقوق بشر فقط در جهت منافع خودشان استفاده کردند.»
سجاد، ۲۷ ساله از تهران که در حوزه سینما فعالیت میکند، صریحتر سخن گفت و اظهار داشت که نه به ایران اعتماد دارد و نه به آمریکا.
او گفت: «فکر نمیکنم هیچکدامشان به منافع مردم ایران اهمیت بدهند. اگر بخواهم در یک جمله بگویم، از ترامپ، آمریکا و همه بقیه متنفرم.»
«بگذارید نفت جریان پیدا کند!»
کاخ سفید از پاسخ دادن به پرسشها درباره وعده ترامپ برای کمک به آزادی مردم ایران خودداری کرد. در عوض، مقامهای دولت به هدف اعلامی ترامپ ــ که هنوز هم محقق نشده است ــ یعنی جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای اشاره کردند و گفتند تحقق این هدف به سود مردم ایران نیز خواهد بود.
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، در بیانیهای نوشت: «طی ۴۷ سال گذشته، رؤسایجمهور آمریکا و رهبران بیشمار دیگری در جهان درباره تهدید ناشی از ایران سخن گفتهاند، اما هیچکس شجاعت مقابله با آن را نداشت. رئیسجمهور ترامپ با اقدامی قاطع اطمینان حاصل کرد که ایران دیگر هرگز نتواند به سرزمین ما، نیروهای ما یا متحدان ما آسیب برساند. ایرانِ عاری از سلاح هستهای به معنای منطقهای امنتر و باثباتتر برای همه مردم آن خواهد بود.»
بر اساس آمار «خبرگزاری فعالان حقوق بشر» (هرانا) که در آمریکا مستقر است، بیش از ۱۷۰۰ غیرنظامی ایرانی در این جنگ جان خود را از دست دادهاند. این رقم شامل دستکم ۱۷۵ نفر ــ که بیشتر آنان کودک بودند ــ نیز میشود که در نخستین روز جنگ در حمله هوایی به یک مدرسه کشته شدند.
مقامهای نظامی آمریکا در محافل خصوصی اذعان کردهاند که این حمله به مدرسه توسط نیروهای آمریکایی انجام شده و آن را ناشی از یک شکست اطلاعاتی دانستهاند. با این حال، ترامپ پرسشها درباره مسئولیت این حمله را کنار زده و در ماه ژوئن گفته بود: «اشتباه پیش میآید. جنگ چیز زشتی است.»
اشارههای او به رنج و مصیبت غیرنظامیان ایرانی در جریان جنگ عمدتاً گذرا بوده و با گذشت زمان نیز کمرنگتر شده است.
ترامپ زمانی که در نخستین روز جنگ در ماه فوریه اعلام کرد حملات آمریکا و اسرائیل به کشته شدن آیتالله علی خامنهای منجر شده است، این رویداد را «بزرگترین فرصت برای مردم ایران جهت بازپسگیری کشورشان» توصیف کرد. او در ماه آوریل نیز مدعی شد جان هشت زن ایرانی را از احکام اعدام نجات داده است؛ هرچند دولت ایران این ادعا را رد کرد و گفت این افراد اساساً به اعدام محکوم نشده بودند.
در ماه مه، ترامپ تلویحاً اشاره کرد که ممکن است برای معترضان سلاح ارسال کند. او در ماه ژوئن نیز مدعی شد که ایران، بر اساس یک توافق اولیه، از داراییهای آزادشده خود برای خرید ذرت، سویا و سایر محصولات از کشاورزان آمریکایی استفاده خواهد کرد؛ وضعیتی که به گفته او هم به سود ایالات متحده بود و هم راهی برای مقابله با گرسنگیای که ایرانیان در نتیجه جنگ با آن مواجه شده بودند.
با این حال، ترامپ در بیشتر مواقع بر موضوعات دیگری تمرکز کرده است؛ بهویژه اختلال در تنگه هرمز که باعث افزایش قیمت سوخت و برهم خوردن بازارهای جهانی شده است.
زمانی که ترامپ در ماه ژوئن چارچوب یک توافق با ایران را اعلام کرد ــ توافقی که از آن زمان تاکنون فروپاشیده است ــ هیچ اشارهای به مردم ایران نکرد.
در عوض گفت: «کشتیهای جهان، موتورهای خود را روشن کنید. بگذارید نفت جریان پیدا کند!»
یکی از مفاد این توافق نیز برای بسیاری از ایرانیان بهویژه متناقض با وعدههای اولیه ترامپ به نظر رسید: اینکه دو کشور به حاکمیت یکدیگر احترام بگذارند و «از دخالت در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند.»
ترامپ همچنین از رهبران جدید ایران تمجید کرد؛ موضوعی که با توجه به تداوم حاکمیت نظام دینی در ایران، برای بسیاری شگفتآور بود.
ترامپ گفت: «رهبران کنونی ایران افرادی بسیار منطقی هستند. مذاکره با آنها خوشایند است. آنها افرادی قوی و باهوش هستند. افراطی نیستند و به دنبال کمک به کشور خود هستند.»
یکی از مقامهای ایرانی که در تعامل با آمریکا نقش دارد، محمدباقر قالیباف است؛ فرمانده باسابقه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که به داشتن تحمل اندک در برابر مخالفتهای داخلی شهرت دارد. از زمان آغاز جنگ، سپاه پاسداران نقش پررنگتری در تصمیمگیریهای حکومتی پیدا کرده است.
همچنین سرکوب اعتراضات داخلی نیز بر عهده همین نهاد است.
«ترس و امید»
ریچارد فونتن، مدیرعامل «مرکز امنیت نوین آمریکا» و مشاور پیشین سیاست خارجی سناتور جان مککین، یادآور شد که این نخستین بار در تاریخ نیست که یک رئیسجمهور آمریکا مردم کشوری را به قیام تشویق میکند و سپس آنها را در وضعیت بلاتکلیف رها میسازد.
به گفته او، بارزترین نمونه مشابه به سال ۱۹۹۱ بازمیگردد؛ زمانی که جورج اچ. دبلیو. بوش، رئیسجمهور وقت آمریکا، بهطور علنی شیعیان عراق را به شورش علیه حکومت تشویق کرد، اما سپس اجازه داد نیروهای آمریکایی نظارهگر باشند، در حالی که این قیام توسط بالگردهای مسلح و جوخههای اعدام صدام حسین در حمامی از خون سرکوب شد؛ رخدادی که دهها هزار کشته بر جای گذاشت.
از آن زمان به بعد، رؤسایجمهور آمریکا در تشویق شورشها و قیامهای خارجی با احتیاط بیشتری عمل کردهاند. باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین آمریکا، در سال ۲۰۰۹ زمانی که در برابر درخواستها برای حمایت و تشویق اعتراضات «جنبش سبز» در ایران مقاومت کرد، با انتقاد هر دو حزب سیاسی آمریکا روبهرو شد؛ زیرا نگران بود که چنین اقدامی به کشتار معترضان منجر شود. او بعدها گفت که شاید این احتیاط، اشتباه بوده باشد.
فونتن گفت در میان همه وعدههایی که ترامپ به مردم ایران داده بود، کمک به آزادی آنها «مهمترین وعده» به شمار میرفت؛ بهویژه از آنجا که به نظر میرسید کشته شدن معترضان ایرانی در ماه ژانویه، محرک اصلی رویکرد تهاجمیتر ارتش آمریکا علیه ایران بوده است.
فونتن گفت: «بزرگترین بازندگان همه اتفاقاتی که امسال رخ دادهاند، مردم ایران هستند. اکنون آنها با کشوری ویرانشده از جنگ روبهرو هستند که اقتصادش حتی از قبل هم بدتر شده، اما همان حکومت استثمارگر و اساساً استبدادی همچنان بر آنها حاکم است. از این منظر، وضعیت کنونی به نوعی بدترین حالت ممکن است.»
مریم، پرستار ۲۷ ساله ساکن تهران، گفت در اعتراضات ضدحکومتی سال ۲۰۲۲ شرکت کرده بود؛ زمانی که با باتوم مورد ضرب و شتم قرار گرفت و شاهد خونریزی مردم در خیابانها بود. او گفت که در آن سال از سر همبستگی به اعتراضات پیوسته بود.
اما امسال به خیابان آمد، زیرا خواهان پاسخگویی و مجازات حکومت به خاطر آنچه بر مردمش روا داشته بود؛ نه به این دلیل که ترامپ از او خواسته باشد. او گفت اکنون میان «ترس و امید» زندگی میکند.
او توضیح داد: «میترسم خونی که ریخته شده نادیده گرفته شود و به فراموشی سپرده شود. ما امیدمان را از دست نمیدهیم، چون از نگاه ما، ناامیدی خیانت به خون فرزندانمان خواهد بود.»
مریم گفت هنوز باور دارد که ترامپ و همچنین بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، ممکن است همچنان برنامهای برای مردم ایران داشته باشند. اما در نهایت، ایرانیان فقط میتوانند روی یکدیگر حساب کنند.
او گفت: «قیام ما انتخاب خودمان بود؛ پاسخی به جنایتهای حکومت و حرکتی برای سرنگونی این نظام. اینکه ترامپ اکنون کمک کند یا نه، هیچ تأثیری بر اراده ما ندارد. ما از حمایت او سپاسگزاریم، اما مبارزه ما به آن وابسته نیست.»