ایران همه چیز را به کنترل تنگه هرمز گره زده است
عمر عبدالباقی، بنوا فوکون و الکساندر وارد
والاستریت ژورنال / ۴ اوت ۲۰۲۶
رهبران ایران در رویارویی خود با رئیسجمهور ترامپ به یک محاسبه پرمخاطره دست زدهاند: حفظ کنترل بر تنگه هرمز یک خط قرمز غیرقابل مذاکره است.
تهران با تأکید بر اقتدار خود بر یکی از حیاتیترین آبراههای انتقال نفت خام جهان، بر این باور است که تواناییاش برای وارد کردن فشار و هزینه به اقتصاد آمریکا، مهمترین اهرم آن برای جلوگیری از اقدامات نظامی آینده ایالات متحده و اسرائیل است. با توجه به بالا بودن قیمت بنزین و نرخ تورم، تهران معتقد است که ترامپ در نهایت، پیش از انتخابات میاندورهای که بهسرعت در حال نزدیک شدن است و میتواند آینده ریاستجمهوری او را تعیین کند، شرایط ایران را خواهد پذیرفت.
قرار دادن کنترل تنگه هرمز در مرکز راهبرد ملی، قماری فوقالعاده بزرگ است. این راهبرد بر این فرض استوار است که ترامپ یک بنبست آشفته و بیثبات را به جنگی تمامعیار ترجیح خواهد داد. اما تهران با استفاده تهاجمی از این کارت، خطر آن را به جان میخرد که آستانه تحمل واشنگتن را اشتباه محاسبه کند و در عین حال بقای اقتصادی خود را نیز به خطر بیندازد.
بهنام بنطالبلو، کارشناس ایران در «بنیاد دفاع از دموکراسیها» ــ اندیشکدهای که با حاکمان ایران مخالف است ــ گفت: «حداکثرگرایی آنها در بلندمدت به انزوای بیشترشان منجر خواهد شد.»
در داخل حکومت ایران نیز درباره کنترل تنگه هرمز شکافهایی وجود دارد.
به گفته مقامهای ایرانی و عرب و همچنین یک مشاور سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که جناحی تندرو محسوب میشود، کنترل هرمز را مهمترین ابزار خود برای اعمال فشار بر غرب میداند؛ بهویژه پس از آنکه برنامه هستهای ایران و شبکه نیروهای نیابتی آن طی چند سال گذشته تضعیف شدهاند. ارتش ایران از زمان حمله غافلگیرانه آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه متحمل خسارات سنگینی شده است، اما از آن زمان تاکنون توانسته با ایجاد مزاحمت برای کشتیرانی در تنگه هرمز و هدف قرار دادن داراییها و منافع آمریکا در خلیج فارس، واشنگتن را درگیر و فرسوده نگه دارد.
به گفته این مقامها و مشاور سپاه، نیروهای میانهروتر در ایران بهطور فزایندهای نگران هستند که محاصرهای که آمریکا در واکنش به حملات ایران علیه تردد در هرمز اعمال کرده، اقتصاد کشور را به آستانه فروپاشی رسانده باشد.
صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده است که رشد اقتصادی ایران در سال ۲۰۲۶ با انقباض ۶ درصدی مواجه شود. این نهاد همچنین اعلام کرده که نرخ تورم سالانه ایران حدود ۶۹ درصد است؛ در حالی که شهروندان عادی ایران با کمبود سوخت و دیگر محرومیتهای ناشی از جنگ دستوپنجه نرم میکنند.
بازار شوک قیمت نفت را جذب کرد
سلطه ایران بر تنگه هرمز ضربه عمیقی به عرضه جهانی نفت وارد کرده است؛ بهطوری که جریان صادرات نفت از خلیج فارس به حدود ۳۶ درصد سطح پیش از جنگ کاهش یافته است. با این حال، قیمت نفت هرگز بهطور پایدار از مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه فراتر نرفت؛ سطحی که میتوانست به اندازه کافی به اقتصاد آمریکا آسیب بزند و آن را به عقبنشینی وادار کند. حتی با وجود آنکه حوثیهای مورد حمایت ایران صادرات نفت عربستان در دریای سرخ را مختل کردهاند، قیمت نفت خام روز سهشنبه کمتر از ۸۰ دلار در هر بشکه بود.
بخشی از نفت کشورهای خلیج فارس برای دور زدن تنگه هرمز از مسیرهای دیگری منتقل شده است. شمار محدودی از کشتیها نیز با توافق با ایران یا از طریق خاموش کردن سامانههای ردیابی خود و پذیرش خطر عبور، توانستهاند از هرمز عبور کنند.
باربارا لیف، که در دولت بایدن عالیترین مقام وزارت خارجه آمریکا در امور خاورمیانه بود، گفت: «عوامل زیادی وجود داشت که به بازار امکان داد شوک را جذب کند. بازار نفت در آغاز بحران با مازاد عرضه قابل توجهی مواجه بود.»
او افزود که پس از حملات اسرائیل و آمریکا به تأسیسات هستهای ایران در ژوئن ۲۰۲۵، چین «نشانهها را بهخوبی خواند» و شروع به انباشت ذخایر نفتی کرد.
لیف گفت: «تقاضا نیز کاهش یافته بود.»
اگرچه ترامپ از تهدیدهای خود درباره حملاتی در ابعاد جنگ جهانی دوم عقبنشینی کرده است، ایالات متحده همچنان محاصره دریایی ایران را حفظ کرده و تحریمهایی را که تجارت نفت ایران را دشوار میسازد، دوباره اعمال کرده است. صادرات نفت خود ایران نیز به عبور از تنگه هرمز وابسته است. هرگونه اختلال بلندمدت در این مسیر، جمهوری اسلامی را از اصلیترین منبع درآمد خود محروم میکند و در عین حال تلاش کشورهای همسایه خلیج فارس برای ایجاد مسیرهای جایگزین را تسریع میبخشد.
چین، یکی از مهمترین شرکای ایران، نیز به کمک تهران نشتافته است. پکن خرید نفت خود را کاهش داده و با پایین نگه داشتن قیمتها، نشانه چندانی از بازگشت به سطح خریدهای گذشته بروز نداده است.
با این حال، تحلیلگران میگویند با کاهش ذخایر نفتی کشورها با سرعتی بیسابقه، ممکن است تا پایان سال افزایش پایدار قیمتها رخ دهد. ذخایر اضطراری نفت آمریکا نیز تابستان امسال به پایینترین سطح خود در ۴۰ سال گذشته رسیده است.
ترامپ گفته است که رهبران ایران مشتاق دستیابی به توافقی هستند که به بازگشایی تنگه هرمز، رفع محاصره دریایی آمریکا و در نهایت محدود شدن برنامه هستهای تهران ــ که جدیدترین هدف جنگی رئیسجمهور آمریکا به شمار میرود ــ منجر شود.
ایران اعلام کرده است که هیچ مذاکرهای با آمریکا در جریان نیست. در عوض، تهران و عمان ــ کشوری که در ساحل جنوبی هرمز قرار دارد ــ در حال گفتوگو برای ایجاد یک مسیر موقت هستند تا کشتیها بتوانند با امنیت از تنگه عبور کنند.
تهران خواستار دریافت عوارض از کشتیهایی شده است که از این آبراه عبور میکنند. یکی از پیشنهادهای مطرحشده این است که کشتیهای عازم خلیج فارس از آبهای ایران وارد شوند، در حالی که کشتیهای در حال خروج از آبهای عمان عبور کرده و عوارضی پرداخت نکنند.
میانجیگران در مصر، پاکستان و قطر امیدوارند که پس از دستیابی به یک راهحل موقت برای تنگه هرمز، آمریکا و ایران بتوانند بار دیگر به میز مذاکرات بازگردند.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز سهشنبه دیدگاه دولت را درباره امید به یک روند مذاکرهای دو مرحلهای تشریح کرد؛ روندی که در نهایت به اعمال محدودیتهای شدید بر پیشرفتهای هستهای ایران منجر شود.
روبیو گفت: «توافق بزرگتر، همان توافقی است که به جاهطلبیهای هستهای آنها مربوط میشود.»
او افزود: «اما توافق فوری و موضوعی که توجه زیادی را به خود جلب کرده، تنگهها است.»
اظهارات روبیو بازتابدهنده تمایل ترامپ به دستیابی به توافقی برای بازگشایی کامل تنگه هرمز پیش از ازسرگیری مذاکرات هستهای بود.
مقامهای آمریکایی در محافل خصوصی خاطرنشان کردهاند که واشنگتن در حال دنبال کردن مسیری مشابه روندی است که به «یادداشت تفاهم» ماه ژوئن منتهی شد؛ یعنی ابتدا آتشبس و سپس مذاکرات. این روند پیش از آن بود که ترامپ از دیپلماسی ناامید شود و حملات علیه ایران را از سر بگیرد.
در بلندمدت اهرم فشار ایران کاهش مییابد
در بلندمدت، اهرم فشار ایران بر اقتصاد جهانی و همسایگانش در خلیج فارس ممکن است کاهش یابد؛ زیرا عربستان سعودی، امارات متحده عربی و دیگر تولیدکنندگان بزرگ نفت با موفقیت مسیرهای جایگزینی برای صادرات نفت خود ایجاد خواهند کرد که تنگه هرمز را دور میزنند.
باربارا لیف، مقام ارشد پیشین وزارت خارجه آمریکا، درباره کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس گفت: «همه آنها به دنبال مسیرهای جایگزین هستند.»
با این حال، تمامی این مسیرهای جایگزین در برد موشکها و پهپادهای ایران قرار دارند. لیف گفت: «اگر ایرانیها کاملاً مصمم باشند که زیرساختهای انرژی کشورهای خلیج فارس را ویران کنند، قادر به انجام آن خواهند بود و این اقدام میتواند از سرعت توسعه هر پروژهای که این کشورها در دست اجرا دارند پیشی بگیرد.»
در هفته جاری چندین کشتی در تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفتهاند. همچنین طی یک ماه گذشته و همزمان با گسترش دامنه جنگ، کشتیهای دیگری در دریای سرخ و دریای مدیترانه مورد حمله واقع شدهاند.
کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در تلاشاند وضعیت تنگه هرمز را به شرایط پیشین بازگردانند. نگرانی اصلی آنها پرداخت عوارض عبور نیست، بلکه اهرم سیاسیای است که چنین ترتیبی در اختیار ایران قرار میدهد.
لیف گفت: «ایران میتواند یک روز به نفتکشهای سعودی اجازه عبور بدهد و روز بعد مانع آنها شود. این برای کشورهای خلیج فارس یک سناریوی کابوسوار است.»