مایکل آر. گوردون و استفن کالین / والاستریت ژورنال / ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶
به گفته مقامهای دولت آمریکا، پرزیدنت ترامپ توافقی تاریخی با عربستان سعودی را به طور رسمی تأیید کرده است؛ توافقی که یک برنامه هستهای غیرنظامی در اختیار این کشور قرار میدهد و میتواند مسیر را برای غنیسازی اورانیوم در خاک این پادشاهی هموار کند.
برآورد میشود این توافق جدید که ۳۰ ساله خواهد بود، دهها میلیارد دلار ارزش داشته باشد. هدف از این توافق، اعطای نقشی محوری به شرکتهای آمریکایی در توسعه زیرساختهای هستهای عربستان و در عین حال، کنار زدن سایر رقبای خارجی است.
یکی از بندهای کلیدی این توافقنامه جدید این است که اگر مطالعه مشترک آمریکا و عربستان نشان دهد که چنین اقدامی توجیهپذیر است، شرکتهای آمریکایی یک تأسیسات غنیسازی اورانیوم در عربستان سعودی احداث خواهند کرد.
مقامهای دولت ترامپ استدلال میکنند که این شرط، به ایالات متحده در برنامه هستهای عربستان نفوذ میدهد و راهی برای جلوگیری از سوءاستفاده از آن برای مقاصد نظامی خواهد بود.
با این حال، پیشبینی میشود این توافق که قرار است ظرف روزهای آینده برای بررسی به کنگره ارائه شود، در میان بسیاری از قانونگذارانی که مخالف گسترش فناوری هستهای در منطقه پرالتهاب خاورمیانه هستند، جنجالبرانگیز شود.
جلوگیری از این توافق برای قانونگذاران دشوار خواهد بود. چرا که لغو وتوی ریاست جمهوری نیازمند قطعنامهای مشترک و رأی اکثریت دو سوم مجلس نمایندگان و سنا است.
ترامپ اواخر هفته گذشته به این توافق چراغ سبز نشان داد و انتظار میرود این توافق روز چهارشنبه توسط کریس رایت، وزیر انرژی، امضا شود. کریس رایت در اولین سفر خارجی خود به منطقه در آوریل ۲۰۲۵ با همتای سعودی خود، شاهزاده عبدالعزیز بن سلمان، که او نیز این توافق را امضا خواهد کرد، در مورد این توافق گفتگو کرد.
رابرت آینهورن، یکی از مقامات ارشد سابق وزارت امور خارجه که به دولتهای جمهوریخواه و دموکرات در مورد مسائل عدم اشاعه مشاوره میداد، گفت: «این توافق میتواند به احیای صنعت هستهای ایالات متحده، تقویت روابط ایالات متحده و عربستان سعودی و جلوگیری از نقش مهم استراتژیک روسیه و چین در برنامه هستهای عربستان سعودی کمک کند.» آینهورن افزود: «اما اگر این توافق شامل محدودیتهای کافی، از جمله در مورد غنیسازی، نباشد، میتواند خطرات گسترش سلاحهای هستهای را در خاورمیانه و فراتر از آن افزایش دهد.»
مقامهای سعودی مدتهاست استدلال میکنند که این توافق برای ساخت صنعت هستهای در این پادشاهی ضروری است؛ صنعتی که برای تأمین نیازهای انرژی داخلی، از ذخایر اثباتنشده سنگ اورانیوم بهره خواهد برد. این امر بخش بیشتری از تولید نفت این کشور را برای صادرات آزاد کرده و درآمدهای آن را افزایش میدهد.
عربستان سعودی اصرار دارد که اهدافش صلحآمیز است، اگرچه محمد بن سلمان، ولیعهد و رهبر بالفعل این کشور، در سال ۲۰۱۸ گفت که اگر ایران سلاح هستهای تولید کند، کشورش نیز همین مسیر را دنبال خواهد کرد.
شرکت وستینگهاوس الکتریک و راکتور AP1000 آن از بزرگترین ذینفعان این توافق خواهند بود. راکتور AP1000 حدود ۱۱۰۰ مگاوات برق تولید میکند؛ این میزان برای تأمین برق یک شهر متوسط یا یک مرکز داده بزرگِ هوش مصنوعی کافی است.
تمرکز قانونگذاران بر این خواهد بود که آیا تدابیر امنیتی توافق برای بستن راه به روی توسعه احتمالی سلاح هستهای در زمان جنگ در خاورمیانه کافی است یا خیر.
برد شرمن، نماینده دموکرات از کالیفرنیا گفت که کنگره تنها زمانی باید این توافق را تصویب کند که عربستان تعهد دهد اورانیوم را غنیسازی نکرده و سوخت مصرفشده راکتور را که میتواند برای سلاح هستهای استفاده شود، بازپردازش نکند.
او در شبکههای اجتماعی نوشت: «رئیسجمهوری که برای جلوگیری از اشاعه هستهای در خاورمیانه میجنگد، نباید صرفاً به این دلیل که شرکتهای آمریکایی سود میبرند، زمینه اشاعه را فراهم کند.»
طبق این توافق، راکتورهای قدرتمند جدید و سایر فناوریهای هستهای توسط شرکتهای آمریکایی تأمین میشود و احتمالاً نقشی ثانویه برای برخی از تأمینکنندگان خارجی این شرکتها وجود خواهد داشت.
توافق محرمانه «جعبه سیاه»
با پیشرفت پروژههای راکتور، مقامهای آمریکایی و سعودی یک مطالعه دو ساله نیز انجام خواهند داد تا ارزش غنیسازی برای عربستان، از جمله اقتصادی بودن غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان به جای اتکا به سوخت وارداتی را بررسی کنند.
اگر این مطالعه به این نتیجه برسد که غنیسازی بومی توجیهپذیر است، آمریکاییها تأسیسات غنیسازی را تحت یک توافق محرمانه «جعبه سیاه» احداث خواهند کرد که مانع انتقال فناوری حساس غنیسازی به ریاض میشود.
مقامهای دولت ترامپ میگویند نقش آمریکا مانع انحراف اورانیوم غنیشده به مقاصد نظامی خواهد شد و تضمین میکند که سوخت مصرفشده راکتور برای ساخت بمب بازپردازش نشود.
اگر ایالات متحده پس از این مطالعه با ادامه غنیسازی مخالفت کند، این پادشاهی اجازه نخواهد داشت تا ۱۰ سال به تنهایی یا با شریک خارجی دیگری دست به غنیسازی بزند.
مقامهای دولت ترامپ میگویند ایفا کردن نقشی محوری توسط آمریکا در برنامه هستهای عربستان، صلحآمیز ماندن غنیسازی را تضمین خواهد کرد.
منتقدان اما استدلال میکنند که ارائه برنامه هستهای به عربستان سعودی، بهویژه توانایی غنیسازی اورانیوم یا بازپردازش پلوتونیوم، موجب تشویق گسترش فناوری هستهای در خاورمیانه خواهد شد.
بر خلاف امارات متحده عربی، عربستان سعودی «استاندارد طلایی» را رد کرده است؛ استانداردی که تعهدی مبنی بر عدم غنیسازی اورانیوم در داخل یا عدم بازپردازش سوخت مصرفشده راکتور است.
هنری سوکولسکی، مدیر اجرایی مرکز آموزش سیاست عدم اشاعه، گفت: «به هر سمتی که عربستان برود، امارات متحده عربی، ترکیه و مصر نیز همان مسیر را خواهند رفت. این ایده که این ماجرا پایان خوشی خواهد داشت، توهمآمیز است.»
بحث و جدلها پیرامون توافق هستهای عربستان با مناقشه بر سر بازرسیهای آينده نیز شدت یافته است.
سعودیها «پروتکل الحاقی» را رد کردند؛ ترتیبی که توسط آژانس بینالمللی انرژی اتمی اجرا میشود و نظارت و بازرسیهای دقیقتری را فراهم میآورد. مقامهای ترامپ میگویند توافق مجزایی که با سعودیها به مذاکره گذاشته شده، همچنان نظارت کافی بر سایتهای ارائهشده توسط آمریکا را تامین خواهد کرد. منتقدان اما میگویند این طرح برای تحقیقات درباره فعالیتهای مشکوک هستهای که آمریکا در آنها دخیل نیست، ناکافی خواهد بود.
توافق جدید ترامپ به دلایل سیاست خارجی نیز جنجالبرانگیز است.
دولت بایدن آماده پیشبرد همکاری هستهای با ریاض بود، اما آن توافق را مشروط به آمادگی عربستان سعودی برای عادیسازی روابط با اسرائیل کرده بود. چشمانداز آن عادیسازی با حمله اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل و مداخله نظامی بعدی اسرائیل در غزه از مسیر خود خارج شد.
اگرچه ترامپ عربستان سعودی و سایر کشورهای اسلامی را تشویق کرده است تا به «پیمان ابراهیم» بپیوندند، اما او برای خرید فناوری هستهای آمریکا و راهاندازی برنامه هستهای غیرنظامی، بر برقراری روابط ریاض با اسرائیل اصرار نمیورزد.
توافق با عربستان همچنین در حالی صورت میگیرد که کاخ سفید همچنان در تلاش است تا ایران را برای محدود کردن برنامه هستهای خود و تحویل دادن ذخیره اورانیوم با غنای بالای خود تحت فشار قرار دهد.
ایران و عربستان سعودی رقبای منطقهای هستند و منتقدان میگویند این توافق، دولت ترامپ را در موقعیت تناقضآمیزی قرار میدهد؛ زیرا همزمان که به عربستان سعودی برای توسعه برنامه هستهای غیرنظامی کمک میکند، اصرار دارد که تهران با محدودیتهای شدید بر تلاشهای هستهای خود موافقت کند. مقامهای ترامپ میگویند اگر برنامه عربستان تحت تدابیر امنیتی مؤثر قرار گیرد، هیچ تناقضی وجود ندارد.
رایت در بیانیهای گفت: «اطمینان داشته باشید که این توافقنامهها بالاترین استانداردهای ایمنی هستهای و عدم اشاعه را رعایت میکنند و در عین حال به بهترین فناوری هستهای و دانشمندان جهان که همینجا در ایالات متحده طراحی شدهاند، متکی هستند. به لطف پرزیدنت ترامپ، رنسانس هستهای آمریکا در جریان است و منافع بلندمدتی را برای مردم آمریکا و عربستان به همراه خواهد داشت.»
رؤسای جمهور دموکرات و جمهوریخواه مدتهاست که در برابر تلاشهای کشورهای خاورمیانه برای غنیسازی اورانیوم مقاومت کردهاند. اما مسدود کردن این توافق احتمالاً نبردی سخت و دشوار برای قانونگذارانی خواهد بود که با آن مخالفند.
برخی از قانونگذاران استدلال کردهاند که توافق هستهای با عربستان سعودی موضوع چنان حساسی است که باید با استاندارد سختگیرانهتری در کنگره روبرو شود. در سال ۲۰۱۸، گروهی از قانونگذاران دموکرات و جمهوریخواه طرحی را ارائه دادند که همکاری هستهای با ریاض را مسدود میکرد، مگر اینکه کنگره به طور صریح به تأیید آن رأی دهد.
یکی از سناتورهایی که خواستار این موانع سختتر بود، سناتور جمهوریخواه وقت از فلوریدا، مارکو روبیو بود که اکنون وزیر امور خارجه است. آن طرح هرگز به رأی گذاشته نشد.