باراک راوید/ آکسیوس
سناتور لیندسی گراهام، جمهوریخواه از ایالت کارولینای جنوبی، که روز شنبه بهطور ناگهانی درگذشت، هفتههای پایانی عمر خود را صرف زمینهسازی برای تلاشی بلندپروازانه جهت عادیسازی روابط میان عربستان سعودی و اسرائیل کرده بود. او این موضوع را طی هفتههای گذشته در چندین گفتوگو با من مطرح کرد.
چرا مهم است: گراهام یکی از بانفوذترین و پرانرژیترین چهرههای سیاست خارجی واشنگتن بود. او دههها برای شکلدادن به نقش آمریکا در جهان تلاش کرد و تا آخرین ساعات زندگیاش همچنان به دنبال تحقق برخی از بزرگترین اهداف دیپلماتیک خود بود.
نکته کلیدی: گراهام عادیسازی روابط عربستان و اسرائیل را جایزه اصلی یک توافق فراگیر پس از جنگ در خاورمیانه میدید — توافقی که میتواند از کارزار نظامی علیه ایران فراتر رفته و چهره منطقه را بهطور بنیادین دگرگون کند.
او سالها روی این موضوع کار کرده بود، از جمله با دولت بایدن، و معتقد بود تضعیف ایران فرصتی نادر برای رئیسجمهور ترامپ ایجاد کرده تا به توافقی تاریخی دست یابد.
برنامه گراهام این بود که پس از انتخابات ماه اکتبر اسرائیل و انتخابات میاندورهای آمریکا، یک تلاش دیپلماتیک فشرده را آغاز کند، با این هدف که پیش از شروع به کار کنگره جدید در ماه ژانویه، به توافق دست یابد.
اما و اگر: گراهام معتقد بود ابتدا باید جنگ با ایران تحت کنترل درآید، بهویژه بحران جاری در تنگه هرمز.
او از ترامپ خواسته بود در صورت شکست دیپلماسی، برای بازگشایی تنگه هرمز، یک عملیات نظامی کوتاه اما کوبنده را تأیید کند.
تصویر کلان: گراهام یکی از چهرههای کلیدی خارج از دولت بود که ترامپ در حوزه سیاست خارجی و امنیت ملی، بهویژه در مورد جنگ ایران، با او مشورت میکرد.
او گروهی از مشاوران تندرو را رهبری میکرد که از کارزار آمریکا حمایت کرده و از ترامپ میخواستند فشار نظامی بر تهران را تشدید کند.
گراهام از اواسط ماه مه از ترامپ خواسته بود عادیسازی روابط عربستان و اسرائیل را محور اصلی یک طرح منطقهای «پسافردا» برای جنگ قرار دهد.
یک هفته بعد، ترامپ در یک تماس کنفرانسی به رهبران چند کشور عربی و مسلمان گفت که در صورت دستیابی به توافقی برای پایان جنگ با ایران، میخواهد آنها با اسرائیل رابطه برقرار کنند. تمرکز اصلی او بر عربستان سعودی بود.
محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، پیشتر تمایل خود را برای عادیسازی روابط با اسرائیل نشان داده بود، هرچند اشتیاق او در یک سال گذشته کاهش یافته بود.
مقامات سعودی همچنان تأکید داشتند که هرگونه توافقی باید شامل مسیری برگشتناپذیر و زمانبندیشده به سوی تشکیل کشور فلسطین باشد.
دولت راستگرای افراطی بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، این شرط را رد کرد و هنوز مشخص نیست که آیا فضای سیاسی اسرائیل پس از انتخابات اکتبر اجازه چنین اقدامی را خواهد داد یا خیر.
پشت پرده: گراهام در هفتههای اخیر به من گفت که این ابتکار را با ترامپ و همچنین با فرستادگان آمریکا، جرد کوشنر و استیو ویتکاف، مطرح کرده و آنها توافق کرده بودند که بهصورت هماهنگ آن را دنبال کنند.
گراهام همچنین گفت با ران درمر، فرد مورد اعتماد نتانیاهو، شاهزاده ریما بنت بندر، سفیر عربستان در واشنگتن، و شاهزاده فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، صحبت کرده است.
او قصد داشت در هفتههای آینده سفری به عربستان سعودی و اسرائیل داشته باشد تا میزان تمایل طرفین برای ازسرگیری گفتوگوها را بسنجد.
گراهام به من گفت که در صورت وجود فرصت، میخواست کار فشرده از سپتامبر آغاز شود تا بخشهای مختلف توافق تا ماه نوامبر آماده باشد.
نکته ظریف: گراهام معتقد بود این تلاش با دو چالش سیاسی درهمتنیده روبهرو است — کسب آرای کافی در کنگره و تشکیل دولتی در اسرائیل که مایل به پذیرش شروط عربستان باشد.
عنصر محوری توافق پیشنهادی، یک پیمان دفاعی میان آمریکا و عربستان بود که متن آن عمدتاً در دوره دولت بایدن مذاکره شده بود.
چنین پیمانی به حمایت دو سوم اعضای سنا نیاز دارد. با توجه به فضای سیاسی واشنگتن، گراهام معتقد بود جلسه «لنگداک» یا دوره فترت پس از انتخابات میاندورهای نوامبر، تنها فرصت واقعبینانه برای تصویب آن است.
جلب آرای کافی از دموکراتها مستلزم این بود که توافق شامل پیشرفت معناداری در موضوع فلسطین باشد — از جمله تعهد اسرائیل به تشکیل کشور فلسطین در آینده و برداشتن گامهای عملی در این راستا.
این موضوع چالشی موازی در اسرائیل ایجاد میکرد: تضمین اینکه دولت تشکیلشده پس از انتخابات اکتبر، مایل و از نظر سیاسی قادر به ارائه چنین تعهداتی باشد.
گراهام به من گفت قصد دارد با ترامپ و تیمش همکاری کند تا به نتانیاهو و دیگر رهبران اسرائیلی بهروشنی اعلام شود که واشنگتن انتظار دارد دولت بعدی در این مسیر حرکت کند — و برای تحقق آن فشار جدی وارد خواهد کرد.
ساعات پایانی: گراهام شنبه شب تلفنی با ترامپ صحبت کرد و او را در جریان سفر اخیرش به اوکراین و لایحه تحریمهای روسیه که میخواست بهزودی در سنا به رأی گذاشته شود، قرار داد.
ترامپ به گراهام گفت که پس از حملهای دیگر به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز، آماده آغاز حملات تازه علیه ایران میشود.
فردی که اندکی پس از آن با گراهام صحبت کرده بود گفت سناتور از احساس ناخوشی شکایت داشت. وقتی آن فرد از او خواست فوراً به پزشک مراجعه کند، گراهام گفت صبح یکشنبه پس از حضور برنامهریزیشدهاش در برنامه «Meet the Press» شبکه NBC این کار را انجام خواهد داد.
گراهام سپس به شوخی گفت: «الان نمیتوانم بمیرم. هنوز باید تحریمهای روسیه را انجام دهم، موضوع ایران را سر و سامان بدهم و عادیسازی روابط اسرائیل و عربستان را به سرانجام برسانم.»
او چند ساعت بعد درگذشت.