رسانه عمومی نباید دروغ بگوید!
کنو ورسک / دویچه وله آلمانی
مردمی که روز سهشنبه برای تماشای رسانههای دولتی مجارستان تلویزیون یا رادیوی خود را روشن کردند، با صفحهای سیاه و پیامی حاوی عذرخواهی روبهرو شدند. پیتر ماگیار، نخستوزیر جدید مجارستان، روند برچیدن یکی از قدرتمندترین ابزارهای قدرت ویکتور اوربان را آغاز کرده است.
اطلاعات نادرست و گمراهکنندهای که رسانههای دولتی مجارستان [که خود را «رسانه عمومی» معرفی میکردند] در طول ۱۶ سال زمامداری ویکتور اوربان منتشر میکردند، در اتحادیه اروپا نمونهای کمنظیر بود.
هیچ رسانه عمومی دیگری در اتحادیه اروپا طی دهههای اخیر در چنین ابعادی به انتشار دروغ، نفرتپراکنی و تبلیغات سیاسی نپرداخته است. بخشی از این محتوا یادآور تبلیغات فاشیستی و یهودستیزانه دوره میان دو جنگ جهانی بود و بخشی دیگر شباهت زیادی به خروجی رسانههای دولتی روسیه داشت.
برای نمونه میتوان به این موارد اشاره کرد:
- مهاجران مجرم عرب و آفریقایی، که به دختران بیدفاع مجارستانی تجاوز میکنند؛ یک میلیاردر آمریکایی با ریشههای یهودی ـ مجاری که در حال نابود کردن هویت مسیحی مجارستان است؛ «تبلیغات الجیبیتیکیو» اتحادیه اروپا برای تلقین به کودکان؛ و دولتی مافیایی در اوکراین که میخواهد نسل جوان مجارستان را قربانی جنگ کند و میلیونها بازنشسته مجار را از حقوقشان محروم سازد.
آغاز فصلی تازه
اما اکنون آن دوران به پایان رسیده است.
ساعت ۴ بعدازظهر روز سهشنبه (۷ ژوئیه ۲۰۲۶)، شبکه خبری «اموان» (M1) صفحهای سیاه را همراه با این پیام پخش کرد:
«رسانه عمومی نباید دروغ بگوید. بابت اینکه این کار را برای مدت طولانی انجام دادهایم، متأسفیم. رسانههای عمومی اکنون اصلاح خواهند شد تا مستقل و قابل اعتماد باشند. بخش خبری ما در حال حاضر متوقف شده است. با ما همراه بمانید!»
تمام بخشهای خبری و برنامههای سیاسی شبکههای تلویزیونی و رادیویی عمومی مجارستان با همین پیام عذرخواهی و اعلام اصلاحات جایگزین شدند.
تنها وبسایت خبرگزاری MTI که آن نیز بخشی از هلدینگ رسانهای عمومی MTVA است، به انتشار اخبار سیاسی ادامه داد.
«شب دروغ گفتند؛ روز هم دروغ گفتند»
این لحظهای سرنوشتساز برای مجارستان است.
پیش از این هرگز اتفاقی مشابه در رسانه دولتی این کشور رخ نداده بود؛ حتی زمانی که دیکتاتوری کمونیستی در سالهای ۱۹۸۹ و ۱۹۹۰ فروپاشید و مجارستان مسیر گذار به دموکراسی را آغاز کرد.
پیتر ماگیار، نخستوزیر مجارستان، روز سهشنبه در فیسبوک نوشت: «روزی تاریخی است. امروز پایان پخش تبلیغات سیاسی از رسانههای عمومی را رقم میزند.»
او افزود: «شب دروغ گفتند؛ روز هم دروغ گفتند؛ روی هر فرکانسی دروغ گفتند. این دوران اکنون به پایان رسیده است.»
اما این تحول تنها به یک صفحه سیاه و یک عذرخواهی کتبی محدود نمیشود.
عالیترین مدیران شبکه M1 از سمتهای خود برکنار شدهاند. از جمله آنان میتوان به ژولت نمت، مدیر این شبکه ـــ که به دلیل سبک بسیار تهاجمی و تقابلی خود به «پیتبول» [سگ مهاجم] شهرت داشت ـــ و همچنین بیشتر مدیران برنامهها و سردبیران ارشد بخش خبر اشاره کرد.
زمانی نمادین برای آغاز دوباره
اندکی کمتر از چهار ساعت پس از نمایش صفحه سیاه، شبکه M1 پخش برنامههای خود را دقیقاً در ساعت ۷:۵۶ عصر از سر گرفت.
انتخاب این زمان (۱۹:۵۶ به وقت اروپای مرکزی) اتفاقی نبود. این زمان اشارهای نمادین به انقلاب ضدکمونیستی و ضدشوروی سال ۱۹۵۶ داشت؛ انقلابی که به شکلی خونین توسط نیروهای شوروی سرکوب شد.
فیلمی که پس از آن پخش شد نیز بار نمادین فراوانی داشت: فیلم «شاهد» (The Witness)، اثری کلاسیک از سینمای مجارستان محصول سال ۱۹۷۹، که طنزی سیاسی درباره وحشتهای دوران استالینیسم و دروغهای تبلیغاتی پوچ آن دوره در مجارستان است.
صفحه سیاه همراه با پیام عذرخواهی همچنان در وبسایت «هیرادو» (Hirado)، برنامه اصلی خبری شبکه M1، قابل مشاهده است.
اوربان، نخستوزیر سابق مجارستان که در انتخابات آوریل امسال شکست خورد
اجرای یکی از وعدههای انتخاباتی
اصلاحات بنیادین در نظام رسانههای خدمات عمومی مجارستان یکی از مهمترین وعدههای انتخاباتی پیتر ماگیار در آستانه انتخابات ۱۲ آوریل بود.
حتی پس از پیروزی تاریخی و قاطع حزب «تیسا» به رهبری او، به ندرت روزی سپری میشد که ماگیار رسانههای عمومی را هدف انتقاد قرار ندهد و آنها را «کارخانه دروغ» نخواند.
و این انتقاد بیدلیل هم نبود. داستان چگونگی تغییر ساختار رسانههای عمومی مجارستان توسط سلف او، ویکتور اوربان ـــ و در واقع بخش بزرگی از رسانههای خصوصی کشور ـــ و تبدیل آنها به ابزار پیروی از خط دولت، یکی از تاریکترین فصلهای دوران حکومت او به شمار میرود.
اندکی پس از پیروزی انتخاباتی در بهار ۲۰۱۰، دولت اوربان قوانین رسانهای مجارستان را بازنویسی کرد، «سازمان ملی رسانه و ارتباطات» (NMHH) را تأسیس نمود و نهادهای اصلی نظارتی را با افراد نزدیک به دولت پر کرد. رسانههای عمومی نیز بعدها تحت کنترل متمرکزتر قرار گرفتند و در قالب هلدینگ MTVA تجمیع شدند.
در سال ۲۰۱۱، بیشتر روزنامهنگاران مستقل از رسانههای عمومی اخراج شدند یا خود ترجیح دادند این رسانهها را ترک کنند.
پایان گزارشگری متوازن
از آن زمان به بعد، عنوان «رسانه خدمات عمومی» بیش از آنکه واقعیت داشته باشد، صرفاً یک نام بود.
در طول سالها، رسانههای زیرمجموعه MTVA به تدریج به تریبونی تبدیل شدند که در آن دروغهای تبلیغاتی اوربان به شکلی مداوم و تکرارشونده بازگو میشد.
شبکه M1 در برنامههای خبری و سیاسی خود به اتحادیه اروپا، به سرمایهگذار و نیکوکار آمریکایی جورج سوروس، سازمانهای جامعه مدنی و به روزنامهنگاران مستقل حمله میکرد.
با وجود الزام قانونی برای ارائه گزارشهای متوازن، سیاستمداران مخالف و صداهای مستقل تقریباً به طور کامل از شبکههای MTVA حذف شدند.
پس از آغاز تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، رسانههای MTVA لحن خود را حتی تندتر کردند. این رسانهها در وارونهسازی آشکار نقش قربانی و متجاوز، نوعی واقعیت موازی ساختند که در آن اوکراین همچون یک امپراتوری شرور به تصویر کشیده میشد و در برخی موارد تبلیغات رسمی دولت روسیه را بدون هیچگونه پالایشی بازنشر میکردند.
اوربان و رسانههای خصوصی مجارستان
اوربان راهبردی مشابه را در قبال رسانههای خصوصی نیز دنبال کرد.
شرکتهای تحت کنترل الیگارشهای نزدیک به دولت، رسانههای خصوصی را خریداری کردند و یا آنها را با خط دولت هماهنگ ساختند یا به طور کامل تعطیل کردند؛ همانگونه که در سال ۲۰۱۶ برای روزنامه چپگرای لیبرال «نپسابادشاگ» (Nepszabadsag) رخ داد.
سپس در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۸، بازرگانان نزدیک به اوربان داراییهای رسانهای خود را به «بنیاد مطبوعات و رسانه اروپای مرکزی» (KESMA) که به تازگی تأسیس شده بود، «اهدا» کردند. این یک «هدیه» جمعی بود که در ازای آن هیچگونه پرداخت یا امتیازی دریافت نشد.
در مجموع بیش از ۴۷۶ رسانه شامل شبکههای پخش، مطبوعات چاپی و رسانههای آنلاین به KESMA منتقل شدند؛ مجموعهای که تقریباً کل بخش رسانههای خصوصی حامی دولت در مجارستان را در بر میگرفت.
گام بعدی چیست؟
هفته گذشته یک مدیر موقت برای هلدینگ رسانهای MTVA منصوب شد. این مدیر روز سهشنبه تیم مدیریتی موقت شبکه خبری M1 را معرفی کرد.
MTVA در بیانیهای اعلام کرد که سمتهای مدیریتی دائمی در این هلدینگ از طریق یک فرایند عمومی انتخاب و با مشورت سازمانهای اجتماعی و صنفی تعیین خواهند شد.
بسیاری از روزنامهنگاران مستقل از تغییرات اخیر در فضای رسانهای مجارستان استقبال کردهاند، اما در عین حال خواهان مشارکت واقعی در روند اصلاحات هستند و همچنان در انتظار جزئیات بیشتر برنامههای دولت به سر میبرند.
بر اساس طرح اعلامشده، هیئت نظارت هلدینگ رسانهای جدید و بازسازیشده متشکل از سه نماینده از اکثریت حاکم، سه نماینده از اپوزیسیون پارلمانی و سه نماینده از انجمنهای مستقل روزنامهنگاری خواهد بود.
ویکتور اوربان روز سهشنبه در فیسبوک به این بازسازی رسانههای عمومی اعتراض کرد و آن را «گامی تازه در مسیر استبداد حزب تیسا» خواند.
انتقادهایی نیز از سوی بالاش نمت، نماینده اپوزیسیون، مطرح شد. این انتقادها از آن جهت طعنهآمیز به نظر میرسد که نمت پیشتر مجری اخبار برنامه «هیرادو» بود و بنابراین در بسیاری از جنجالیترین و بحثبرانگیزترین مقاطع این برنامه نقش داشت. او پس از سیاه شدن صفحه شبکه M1 روز سهشنبه در فیسبوک نوشت: «دموکراسی مجارستان مرده است.»