مصلای تهران، نمادی از ناکامیهای نظام دینی
یگانه طربتی و عبدی لطیف داهیر/ نیویورک تایمز / ۵ ژوئیه ۲۰۲۶
انبوه عزادارانی که این آخر هفته برای وداع نهایی با رهبر پیشین جمهوری اسلامی، آیتالله علی خامنهای، به تهران آمدند، مراسم خود را در مسجد و مجموعهای مذهبی اقامه کردند که منارههایش نیمهکاره بود، کاشیهایش ترک خورده یا از جا افتاده بود و پارکینگ آن در حال فرسودگی و تخریب بود.
نزدیک به ۴۰ سال پس از آنکه برنامهریزی و ساخت مجموعه «مصلای بزرگ تهران» به طور جدی آغاز شد، این پروژه همچنان ناتمام مانده و حتی فرسوده شده است؛ بهگونهای که بخشهایی از آن آشکارا به تعمیر و بازسازی نیاز دارد.
وضعیت این مجموعه در تضادی آشکار با تصویری قرار داشت که حکومت ایران امیدوار بود در جریان یک هفته مراسم تشییع و بزرگداشت علی خامنهای از خود ارائه دهد؛ تصویری از دولتی قدرتمند و کارآمد که از جنگ آمریکا و اسرائیل جان سالم به در برده است.
اما برای منتقدان رهبر کشتهشده جمهوری اسلامی، سرگذشت مصلا ــ پروژهای عظیم که تقریباً به اندازه عمر جمهوری اسلامی در دست ساخت بوده است ــ نمادی از وعدههای تحققنیافته حکومتی است که او بر آن حکم میراند. با وجود مشکلات آشکار این مجموعه، برای حکومت، مصلا مکان مناسبی برای برگزاری مراسم وداع با آیتالله خامنهای به شمار میرفت؛ زیرا او بارها در آنجا سخنرانیهای مهمی ایراد کرده بود و فضای کافی برای پذیرش جمعیت انبوه مورد انتظار در مراسم سوگواری را داشت.
ایده ساخت مصلا اندکی پس از انقلاب ۱۳۵۷ مطرح شد؛ انقلابی که نظام حکومت روحانیون را در ایران مستقر کرد. قرار بود این مجموعه به مکانی جدید و بزرگتر برای برگزاری نمازهای مهم هفتگی به امامت روحانیان برجسته در پایتخت تبدیل شود.
در سال ۱۹۸۸، آیتالله خامنهای که در آن زمان رئیسجمهور بود، همراه با دیگر مقامها نامهای به آیتالله روحالله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی و نخستین رهبر آن، نوشت و از او خواست نزدیک به ۱۱ میلیون فوت مربع زمین در شمال مرکز تهران را به پروژه مصلا اختصاص دهد. آیتالله خمینی با این درخواست موافقت کرد، اما هشدار داد که مسجد باید ساده باشد و از «زرقوبرق» مساجد آمریکایی به دور بماند. این نامهها در وبسایت رسمی آیتالله خامنهای منتشر شدهاند.
دولت طرح ارائهشده از سوی پرویز مؤیدعهد، معمار پروژه، را که از سنتهای معماری ایرانی ـ اسلامی الهام گرفته بود، برگزید. او در سال ۲۰۱۶ درگذشت، بیآنکه پروژه خود را به صورت کامل به ثمر نشسته ببیند.
ساختوساز در اواسط دهه ۱۹۹۰ آغاز شد و پروژه به تدریج شکل گرفت. این مجموعه اکنون دارای ایوانی به ارتفاع ۲۳۶ فوت (حدود ۷۲ متر)، گنبدی به ارتفاع ۲۰۷ فوت (حدود ۶۳ متر)، منارههایی به ارتفاع ۴۴۳ فوت (حدود ۱۳۵ متر) و صحنی است که میتواند حدود ۶۵ هزار نفر را در خود جای دهد.
با آغاز مراسم عزاداری عمومی در مصلا طی این آخر هفته، دو مناره آن همچنان به طور کامل تکمیل نشده بودند و میلگردهای فلزی از آنها بیرون زده بود؛ گویی عملیات ساخت در میانه راه متوقف شده است. همچنین لکههای نامنظم رنگ سفید بر روی منارهها، حس ناتمام بودن پروژه را بیش از پیش برجسته میکرد.
در نزدیکی گنبد بزرگ سبزرنگ مسجد، یک جرثقیل برجی بر فراز سازه قرار داشت؛ نشانهای از ادامه ساختوساز در میان جمعیت عظیم حاضر در مراسم.
در داخل مجموعه نیز شرایط به همان اندازه ناتمام به نظر میرسید. در یکی از پارکینگهای مصلا که محل تجمع خبرنگاران بود، سطح آسفالت به خاک و شن فرسوده تبدیل شده بود. راهپلهای طولانی که به محوطه اصلی منتهی میشد ــ جایی که مردم به دعا و ادای احترام میپرداختند ــ در بخشهایی شکسته و فرسوده بود.
برخی کاشیها ترک خورده یا کاملاً از جا کنده شده بودند. داربستها در نقاط مختلف مجموعه دیده میشدند. نیروهای امنیتی که از مدیریت جمعیت و گرمای هوا بهوضوح خسته شده بودند، زیر راهپلهها روی تشکهای نازک و موقتی خوابیده بودند.
در طول سالها، موعدهای اعلامشده برای تکمیل پروژه یکی پس از دیگری فرا رسیدند و گذشتند، اما عملیات ساختمانی همچنان ادامه یافت. روزنامه مستقل فایننشال تریبون ایران در سال ۲۰۱۷ گزارش داد که تا سال ۲۰۱۱ نزدیک به یک میلیارد دلار برای مصلا هزینه شده بود و مدیران پروژه اعلام کرده بودند که برای تکمیل آن ظرف پنج سال آینده به دو میلیارد دلار دیگر نیاز است.
در نهایت قرارداد ساخت مصلا به یکی از نهادهای وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی واگذار شد؛ نیروی نظامی ایدئولوژیکی که در دوران رهبری آیتالله خامنهای دامنه نفوذ اقتصادی و قدرت سیاسی خود را بهطور چشمگیری گسترش داد.
اقتصاددانان و کارشناسان حوزه کسبوکار در ایران میگویند سپاه پاسداران با استفاده از ارتباطات سیاسی و قدرت نظامی خود، بخش بزرگی از اقتصاد خصوصی کشور را در اختیار گرفته و از طریق ارعاب و تضعیف رقبا، نفوذ خود را گسترش داده است.
در طول سالها، مقامهای مختلف، نهادهای دولتی دیگر را مسئول تأخیر در تکمیل پروژه معرفی کردهاند.
در سال ۲۰۱۵، محمدباقر قالیباف، شهردار وقت تهران، اعلام کرد که به درخواست آیتالله خامنهای، شهرداری مسئولیت اجرای پروژه را بر عهده خواهد گرفت. اما در بیانیهای که رسانههای دولتی ایران منتشر کردند، مدیریت مجموعه مصلا شهرداری را عامل تأخیرها دانست. قالیباف اکنون رئیس مجلس شورای اسلامی و مذاکرهکننده ارشد ایران در گفتوگوهای صلح با ایالات متحده است.
با وجود ناتمام بودن پروژه، این مجموعه طی سالهای گذشته میزبان رویدادهای مهمی از جمله نمایشگاههای فرهنگی بوده است. اما هرگز به اندازه این آخر هفته در کانون توجه جهانی قرار نگرفته بود.
در حالی که دولت در روزهای اخیر با شتاب فراوان در تلاش بود خود را برای هجوم بازدیدکنندگان آماده کند، یکی از مقامهای مدیریت بحران تهران اعلام کرد که مسئولان ۲۳۵ مورد مشکل ایمنی را در این مجموعه شناسایی کردهاند.
برای برخی از ناظران مراسم رسمی سوگواری، وضعیت مصلا استعارهای مناسب از ناکامیهای دوران رهبری آیتالله خامنهای بود.
مهدیه گلرو، روزنامهنگار و فعال ایرانی ساکن سوئد، در شبکههای اجتماعی نوشت: «هر کاری هم بکنند، نمیتوانند آن دو مناره نیمهتمام و نامتقارن را از قاب تصویر حذف کنند؛ نمادی از ناکارآمدی و فساد دوران خامنهای.»