مت اسپتالنیک و حمیرا پاموک
خبرگزاری رویترز / ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶
با دستیابی به توافقی بر سر چارچوب یک توافق صلح با ایران، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، شاید راهی برای بیرون کشیدن خود از جنگی نامحبوب یافته باشد و در عین حال بازارهای جهانی را بهسوی کاهش قیمت انرژی سوق دهد؛ قیمتهایی که در جریان این بحران بهشدت افزایش یافته بود.
اما او به توافقی تن داده که به نظر میرسد با بسیاری از اهدافی که در روزهای نخست درگیری مطرح کرده بود فاصله دارد. این موضوع میتواند او را در معرض حملات تندروهای حزب خودش قرار دهد و باعث شود آمریکا از نظر راهبردی در موقعیتی ضعیفتر از پیش از ورود به جنگ قرار گیرد.
بیش از سه ماه پس از حمله به جمهوری اسلامی، ترامپ روز یکشنبه «تفاهمنامهای» را تأیید کرد که تاکنون مهمترین پیشرفت در مذاکرات صلح به شمار میرود. از جمله مفاد آن، تعهد ایران به بازگشایی تنگه هرمز است؛ اقدامی که میتواند به کاهش قیمت بالای بنزین در آمریکا کمک کند.
در عین حال، این توافق که با میانجیگری پاکستان حاصل شده ـــ و متن آن هنوز منتشر نشد ـــ ظاهراً امتیازدادنهای قابل توجهی از سوی آمریکا را نیز در بر دارد، از جمله به تعویق انداختن گفتوگوها بر سر پایان دادن به برنامه هستهای ایران؛ موضوعی که هدف اصلی اعلامشده ترامپ از جنگ بود.
تلاش ترامپ برای یافتن راه خروج در حالی شدت گرفته که فشارها برای پایان دادن به جنگی که هزاران کشته برجای گذاشته، فشار اقتصادی بر مردم آمریکا وارد کرده و میزان محبوبیت او را تنها چند ماه مانده به انتخابات میاندورهای ماه نوامبر کاهش داده، رو به افزایش است. حزب جمهوریخواه او برای حفظ کنترل کنگره با دشواری روبهروست.
در آستانه اعلام خبر روز یکشنبه، تلاشهای او با مخالفت تندروهای ضدایران در واشنگتن مواجه شده بود که نسبت به دادن امتیاز بیش از حد به تهران هشدار داده بودند.
ترامپ در پستی در شبکههای اجتماعی و در روز تولد ۸۰ سالگیاش نوشت: «توافق با جمهوری اسلامی ایران اکنون کامل شد. به همه تبریک میگویم!» اندکی بعد، ایران نیز این توافق را تأیید کرد؛ توافقی که قرار است روز جمعه امضا شود اما همچنان بسیاری از پرسشهای کلیدی را بیپاسخ میگذارد.
دو طرف تفسیرهای گاه متناقضی از این چارچوب ارائه دادهاند؛ چارچوبی که هدف آن تمدید ۶۰ روزه آتشبس کنونی است تا امکان انجام گفتوگوهای تفصیلی برای پایان دائمی جنگی فراهم شود که بیسابقهترین شوک عرضه انرژی در سطح جهان را ایجاد کرده است.
به گفته تحلیلگران ترامپ همچنین با این چشمانداز روبهروست که آمریکا ضعیف به نظر برسد، در حالی که ایران، هرچند از نظر نظامی و اقتصادی آسیب دیده، میتواند در نهایت با اهرم فشار بیشتری از این بحران خارج شود.
هرچند تردید چندانی وجود ندارد که حملات آمریکا و اسرائیل توان نظامی ایران را بهشدت تضعیف کرده، تهران نشان داده میتواند در برابر یک حمله گسترده دوام بیاورد و همزمان یکپنجم عرضه نفت و گاز جهان را مختل کند.
کاخ سفید به پرسشهای رویترز برای این گزارش پاسخی نداد.
برخی اهداف ترامپ محقق نشد
ترامپ که برای دور دوم ریاستجمهوری با وعده پرهیز از مداخلات خارجی و تمرکز بر دغدغههای اقتصادی مردم آمریکا کارزار کرده بود، نتیجه را یک پیروزی قاطع برای ایالات متحده توصیف کرده است ـــ حتی با وجودی که ایران نیز ادعاهای مشابهی مطرح کرده است.
با این حال، بیشتر تحلیلگران اتفاق نظر دارند که ترامپ – که زمانی خواستار «تسلیم بیقید و شرط» ایران شده بود – در دستیابی به بسیاری از اهداف متغیر خود در این جنگ ناکام مانده است.
حکومت دینی ایران که ترامپ در آغاز درگیری از مردم ایران خواسته بود آن را سرنگون کنند، تا حد زیادی دستنخورده باقی مانده و رهبرانی که جایگزین مقامات کشتهشده در حملات مشترک آمریکا و اسرائیل شدهاند، حتی تندروتر به نظر میرسند.
همچنین درخواستهای پیشین او مبنی بر برچیدن برنامه موشکهای بالستیک ایران و توقف حمایت از گروههای نیابتی منطقهای نیز محقق نشده است. با این وجود، یک مقام آمریکایی به خبرنگاران گفت که این توافق مقدماتی به اهداف اصلی ترامپ دست یافته است.
علاوه بر این، تفاهمنامه سرنوشت ذخایر اورانیوم ایران با غنای نزدیک به سطح ساخت بمب را بهطور کامل مشخص نمیکند.
ترامپ روز شنبه در پستی در شبکههای اجتماعی گفت که آمریکا وارد عمل خواهد شد، این مواد را تحویل میگیرد و «رقیقسازی و نابود» خواهد کرد، اما هیچ جدول زمانی ارائه نداد. یک مقام ایرانی تنها از موافقت ایران با «رقیقسازی» این ذخایر توسط خود ایران سخن گفت، اما سازوکار آن هنوز مشخص نشده است.
ویکتوریا تیلور، معاون پیشین دستیار وزیر خارجه که اکنون در اندیشکده «شورای آتلانتیک» فعالیت میکند، گفت: «این توافق احتمالاً بهترین نتیجه ممکن برای جلوگیری از درگیری بیشتر است، اما بهتر از چیزی نیست که اگر ایالات متحده بهجای جنگ، دیپلماسی را دنبال میکرد، میتوانست به دست آید.»
همچنین مشخص نیست که آیا توافق نهایی از توافقی که باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین، در سال ۲۰۱۵ برای مهار برنامه هستهای ایران به دست آورد و ترامپ در سال ۲۰۱۸ در دور اول ریاستجمهوریاش آن را لغو کرد، بهتر خواهد بود یا خیر.
مقامات آمریکایی تأکید کردهاند که هرگونه آزادسازی میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده ایران یا کاهش تحریمها بهصورت تدریجی و مشروط به پایبندی تهران به تعهدات خواهد بود. ایران نیز اعلام کرده انتظار دارد بخشی از پول و کاهش تحریمها را از ابتدا دریافت کند.
با گشودن در به روی چنین اقداماتی، ترامپ ممکن است با همان اتهاماتی مواجه شود که مدتها به اوباما وارد میکرد: فراهم کردن شریان مالی برای ایران بهمنظور تأمین جاهطلبیهای هستهای و سایر تهدیدات امنیتیاش.
تهدید ایران ادامه خواهد داشت
ترامپ و دستیارانش تعهد ایران به عدم دستیابی به سلاح هستهای را دستاوردی بزرگ عنوان کردهاند.
اما تهران سالها اعلام کرده بود که همواره به فتوای شرعی آیتالله علی خامنهای، رهبر پیشین که در آغاز جنگ در یک حمله هوایی کشته شد، مبنی بر ممنوعیت تولید بمب پایبند خواهد بود.
هرچند تفاهمنامه خواستار رفع سریع محدودیتهای کشتیرانی در تنگه و برداشتن محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا شده، تهران اصرار دارد که باید نقشی را در مدیریت این آبراه راهبردی حفظ کند که پیش از جنگ فاقد آن بود.
بازگشایی خودِ تنگه تنها بازگشت به وضعیت موجود پیش از درگیری خواهد بود.
جان آلترمن از اندیشکده «مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی» در واشنگتن گفت: «ایران نشان داده که حتی در حالتی بهشدت تضعیفشده، میتواند تنگه هرمز را هر زمان که بخواهد ببندد. این واقعیت از بین نخواهد رفت.»
جنگی که ترامپ آغاز کرد هزاران کشته بر جای گذاشته که بیشترشان در ایران و لبنان بودهاند؛ جایی که درگیری میان اسرائیل و حزبالله، همپیمان ایران، از سر گرفته شد. این درگیری همچنین جان ۱۳ نظامی آمریکایی را گرفته است.
هزینه ارتش آمریکا به دهها میلیارد دلار رسیده و ذخایر مهمات کاهش یافته است. همچنین تنشها میان آمریکا و متحدان اروپایی که پیش از ورود ترامپ به جنگ با آنها مشورت نشد، عمیقتر شده است.
چالش دیگر برای ترامپ، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل است که در زمان جنگ ائتلافی نزدیک با او شکل داد اما گفته کشورش طرف این تفاهمنامه نخواهد بود. این دو رهبر روز یکشنبه بر سر ادامه کارزار نظامی اسرائیل در لبنان با یکدیگر اختلاف نظر پیدا کردند.
متحدان واشنگتن در خلیج فارس، که هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفتند، بر دستیابی به راهحل مسالمتآمیز تأکید کردهاند اما اکنون با چشمانداز همسایهای زخمی روبهرو هستند که همچنان میتواند با زرادخانه باقیماندهاش آنها را تهدید کند.