باراک راوید | آکسیوس
عامل محرک حملات رئیسجمهور ترامپ به ایران، سرنگونی یک بالگرد آمریکایی بود، اما در پشت صحنه، ترامپ طی نزدیک به دو هفته انتظار برای دریافت پاسخ ایران به آخرین پیشنهادش ــ پاسخی که هنوز هم نرسیده است ــ بیش از پیش دچار ناامیدی و خشم شده بود.
اهمیت موضوع: یک مقام ارشد آمریکایی به آکسیوس گفت حملات شامگاه سهشنبه با هدف بازگرداندن بخشی از اهرم فشار آمریکا طراحی شده بود، اما به گونهای تنظیم شد که کسی کشته نشود و همچنان امکان دستیابی به توافق از بین نرود.
در همان زمان، میانجیهای قطری در تهران مشغول گفتوگو بودند تا مذاکرات را دوباره در مسیر خود قرار دهند و شکافهای باقیمانده را برطرف کنند.
در حالی که قطریها و ایرانیها روز چهارشنبه در حال مذاکره بودند، ترامپ تهدیدهای تازهای مطرح کرد. او گفت: «امروز دوباره بهشدت آنها را هدف قرار خواهیم داد؛ اگر متوجه نشدهاید چون تلویزیون تماشا نمیکنید، و بعد خواهیم دید چه بر سر توافق میآید.»
ترامپ گفت ایران در مذاکرات «ما را احمق فرض کرده» و «مرتب ما را معطل نگه داشته است». در مقابل، رئیسجمهور ایران اظهار داشت که تهدیدهای ترامپ نه نشانه قدرت، بلکه نشانه «استیصال» است.
وضعیت کنونی: فرستادگان ترامپ و میانجیهای منطقهای همچنان در تلاشاند تا توافقی را سر و سامان دهند، اما اظهارات اخیر رئیسجمهور آمریکا ممکن است نشاندهنده پایان یافتن صبر او باشد.
حمله ترامپ پس از سقوط بالگرد
ایالات متحده هنوز مشخص نکرده بود که آیا ایران عمداً این بالگرد را سرنگون کرده است یا نه، اما ترامپ تصمیم گرفت دستور یک پاسخ نظامی مستقیم را صادر کند.
دو مقام ارشد کاخ سفید به آکسیوس گفتند که حتی اگر برخورد میان بالگرد آپاچی آمریکا و یک پهپاد ایرانی تصادفی بوده باشد، واشنگتن ناگزیر بود واکنش نشان دهد تا نشان دهد اقدامات ایران در تنگه هرمز را نمیپذیرد.
یکی از این مقامات گفت: «اگر واکنشی نشان نمیدادیم، ضعیف به نظر میرسیدیم و این موضوع بر موقعیت ما در مذاکرات با ایران نیز تأثیر منفی میگذاشت.»
با این حال، هر دو مقام تأکید کردند که آمریکا حملات خود را «متناسب و دقیق» میدانست. این حملات سامانههای راداری و کنترل پهپادها را هدف قرار دادند و در عین حال از وارد آمدن تلفات انسانی به ایران اجتناب شد.
چند ساعت پیش از حملات آمریکا، کاخ سفید بار دیگر تلاش کرد پاسخ روشنی از ایران درباره آخرین پیشنهاد ترامپ دریافت کند، اما موفق نشد.
یک مقام آمریکایی گفت کاخ سفید بهصراحت به ایرانیها اعلام کرده بود که «زمان در حال پایان یافتن است.»
ایرانیها پاسخ دادند که هنوز به نتیجه نرسیدهاند و هشدار دادند که به هرگونه حمله آمریکا واکنش نشان خواهند داد. در نهایت نیز ایران پاسخ داد، اما این پاسخ محدود بود.
حدود ساعت پنج عصر به وقت شرق آمریکا در روز سهشنبه، زمانی که جنگندههای آمریکایی در مسیر اجرای عملیات بودند، کاخ سفید پیامی برای ایران فرستاد و اعلام کرد که تنها تأسیسات نظامی هدف قرار خواهند گرفت.
یک مقام آمریکایی گفت: «ما به ایرانیها گفتیم که اگر خلبانان کشته شده بودند، امروز در وضعیت کاملاً متفاوتی قرار داشتیم.»
تهران، ترامپ را در انتظار نگه داشت
اگر ترامپ با شرایطی که نمایندگانش در مذاکرات به دست آورده بودند موافقت میکرد، احتمالاً اواخر ماه گذشته توافق اولیهای با ایران حاصل میشد.
اما او پس از نشست ۲۹ مه در اتاق وضعیت کاخ سفید تصمیم گرفت دو اصلاحیه به پیشنویس تفاهمنامه پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز اضافه کند و آن را برای ایران ارسال کند.
خواستههای ترامپ این بود که ایران متعهد شود ظرف ۶۰ روز ذخایر اورانیوم غنیشده خود را رقیقسازی کند و همچنین متعهد شود از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز عوارض دریافت نکند.
در مقابل، ترامپ حاضر شد بپذیرد که فرآیند رقیقسازی در داخل خاک ایران و تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی انجام شود؛ امتیازی مهم، زیرا او پیشتر اصرار داشت این کار در خارج از ایران صورت گیرد.
به گفته یک منبع منطقهای درگیر در میانجیگری و همچنین یک مقام آمریکایی، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به میانجیها و طرف آمریکایی گفته بود که برای ارائه پاسخ به چهار یا پنج روز زمان نیاز دارد.
اما این موضوع به یک بازی انتظار دیپلماتیک نزدیک به دو هفتهای تبدیل شد؛ دورهای که طی آن ترامپ به دلیل گزارشهای منفی و حتی تمسخرآمیز رسانهها درباره وعدههای تحققنیافتهاش برای دستیابی به توافق، و همچنین انتقاد چهرههای تندرو که او را به نرمش در برابر ایران متهم میکردند، بیش از پیش خشمگین شد.
آنچه اوضاع را بدتر میکرد این بود که مقامهای ایرانی، چه در محافل عمومی و چه در گفتوگوهای خصوصی، میگفتند انتظار دارند بخشی از داراییهای مسدودشده ایران از همان ابتدا آزاد شود؛ در حالی که ترامپ تأکید داشت چنین اقدامی تنها پس از اجرای بخشی از تعهدات ایران امکانپذیر خواهد بود.
این مقام آمریکایی گفت ترامپ از این اظهارات ناراضی بود و موضعش تغییری نکرده است، اما یادآور شد که ایران میتواند با آغاز اجرای خواستههای هستهای ترامپ، به میلیاردها دلار از داراییهای مسدودشده خود دسترسی پیدا کند.
تشدید تنش میان اسرائیل و ایران مانع پیشرفت مذاکرات شد
منابع آگاه میگویند مذاکرهکنندگان آمریکایی و میانجیهای منطقهای طی ۱۲ روز گذشته چندین بار به ایران هشدار داده بودند که باید پیش از آنکه «عوامل اخلالگر» برای تخریب مذاکرات وارد عمل شوند یا یک حادثه تاکتیکی باعث شعلهور شدن تنشها شود، پاسخ خود را ارائه کند.
شنبه گذشته، عراقچی به میانجیهای منطقهای گفته بود که پاسخ ایران را برای تأیید نزد مجتبی خامنهای، رهبر عالی ایران، فرستاده و امیدوار است تا روز یکشنبه آن را به کاخ سفید منتقل کند.
اما یک روز بعد، اسرائیل بیروت را هدف حمله قرار داد، ایران حمله موشکی به اسرائیل انجام داد و اسرائیلیها نیز با حملات هوایی به تهران پاسخ دادند.
یک منبع منطقهای دخیل در مذاکرات گفت: «به ایرانیها گفتیم که با حمله به اسرائیل اشتباه بزرگی مرتکب شدند، زیرا یک فرصت طلایی در اختیار بیبی قرار دادند تا مذاکرات را به هم بزند.» منظور او از «بیبی»، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل بود.
دو منبع منطقهای مدعی شدند که پیش از تشدید درگیری میان اسرائیل و ایران، تهران و واشنگتن به توافق نزدیک شده بودند، اما پس از آن، مقامهای ایرانی نگران بودند که در صورت موافقت با توافق، چنین به نظر برسد که در برابر حملات اسرائیل تسلیم شدهاند.
در مقابل، یک مقام اسرائیلی مدعی شد که رفتار ایران ناشی از این باور در میان مجتبی خامنهای و فرماندهان ارشد جمهوری اسلامی است که آنها دست بالا را در اختیار دارند.
سپس حادثه بالگرد رخ داد و تهدیدهای تازه ترامپ نیز مطرح شد.
مذاکرات با وجود درگیریها ادامه دارد
به گفته یک منبع منطقهای، مقامهای ایرانی و آمریکایی طی دو روز گذشته به صورت موازی و با میانجیگری قطر در دوحه گفتوگوهایی را دنبال کردهاند.
قطریها تلاش کردند نشست سهجانبهای برای مذاکره مستقیم درباره اختلافات باقیمانده ترتیب دهند، اما ایران این پیشنهاد را نپذیرفت.
آنچه باید زیر نظر داشت: میانجیهای قطری روز چهارشنبه برای گفتوگو با عباس عراقچی و دیگر مقامهای ایرانی راهی تهران شدند تا روند مذاکرات را دوباره به حرکت درآورند.
دو مقام آمریکایی گفتند امیدوارند حملات روز سهشنبه باعث شود ایران به تحرک وادار شود و به پیشنهاد ترامپ پاسخ دهد. به گفته آنها، تهدیدهای اخیر ترامپ نیز در همین راستا مطرح شده است.
یک مقام آمریکایی گفت: «توافق همچنان روی میز است، اما رئیسجمهور آماده است اگر ایرانیها همچنان وقتکشی کنند و روند را به تأخیر بیندازند، هزینه آن را بپردازند.»