انتخابات ارمنستان؛ زیر سایه دخالتهای روسیه
آنی چخیکوادزه، خبرنگار گرجی ساکن واشینگتن / فارن پالیسی / ۵ ژوئن ۲۰۲۶
برای قرنها، قدرتهای خارجی بر سر کنترل ارمنستان — کشور کوچکی در قفقاز جنوبی که میان ترکیه، ایران و روسیه محصور شده — با یکدیگر رقابت کردهاند. انتخابات پارلمانی پیشروی ارمنستان، تازهترین فصل این کشمکش است.
هفته گذشته، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در پستی در شبکه «تروث سوشال» بهصورت علنی از نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، در آستانه انتخابات پارلمانی حمایت کرد. این اقدام بازتابدهنده اهمیت فزاینده رقابتی است که توجه بیسابقه واشنگتن و مسکو را به خود جلب کرده است.
بیش از پنج سال پس از شکست ارمنستان در دومین جنگ قرهباغ کوهستانی با جمهوری آذربایجان، و دو سال پس از فروپاشی قرهباغ کوهستانی — دولتی اقماری ایروان که خود را «جمهوری آرتساخ» مینامید — از رأیدهندگان خواسته شده تا نهتنها درباره اینکه چه کسی کشور را اداره کند، بلکه درباره اینکه آیا ارمنستان به چرخش خود بهسوی غرب ادامه دهد یا دوباره به حوزه نفوذ روسیه بازگردد، تصمیم بگیرند.
توان پوقوسیان، نماینده پیشین پارلمان و نماینده سابق جمهوری بهرسمیتشناختهنشده آرتساخ در ایالات متحده، که از منتقدان سرسخت کارنامه دولت کنونی است، میگوید: «غرب منافع خودش را پیش میبرد؛ روسیه هم منافع خودش را. اما منافع ارمنستان کجاست؟»
سال گذشته، پس از سه دهه تلاش ناکام مسکو، ایالات متحده برای میانجیگری توافق صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان وارد عمل شد و به یکی از طولانیترین درگیریهای جهان پساشوروی پایان داد. واشنگتن همچنین از «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) حمایت کرده است؛ یک کریدور حملونقل که برای اتصال خاک اصلی جمهوری آذربایجان به برونبوم نخجوان از طریق خاک ارمنستان طراحی شده و از آنجا از طریق ترکیه ادامه مییابد و منطقه را از طریق راهآهن، جاده و زیرساخت خط لوله به شبکههای تجاری گستردهتر شرق-غرب متصل میکند.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، پس از سفر جیدی ونس، معاون رئیسجمهور ایالات متحده، در ماه فوریه، به ایروان سفر کرد تا توافقنامه مشارکت راهبردی جامع را امضا و اجرای رسمی این مسیر را آغاز کند.
فشار روسیه ملموس است
استپان گریگوریان، دانشمند علوم سیاسی مستقر در ایروان، میگوید: «سخنان ترامپ مهم است، اما آنچه مردم در زندگی روزمرهشان احساس میکنند، فشار مسکو است. فشار روسیه ملموس است. مستقیم به جیب مردم ضربه میزند.»
در هفتههای اخیر، روسیه به تاکتیک آشنای خود متوسل شده و محدودیتهایی بر فهرست روبهرشدی از صادرات ارمنستان — شامل میوه، سبزیجات، گل، شراب، برندی و آب معدنی — اعمال کرده است. بر اساس ارزیابیهای اطلاعاتی غرب و گزارشهای تحقیقی، کرملین حدود ۵۰ میلیون دلار برای تأثیرگذاری بر این انتخابات اختصاص داده است. گفته میشود این عملیات ترکیبی از رسانههای جعلی، شبکههای هماهنگ در رسانههای اجتماعی و محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی است که ادعاهایی را منتشر کردهاند، از جمله اینکه پاشینیان بهطور مخفیانه ملکی لوکس در فرانسه خریده و قصد دارد زبالههای رادیواکتیو را در ارمنستان دفن کند، و همچنین اتهامات مربوط به قاچاق کودک را متوجه مقامات ارشد کردهاند.
گزارشها همچنین هشدار دادهاند که مسکو بهدنبال بسیج اعضای جامعه بزرگ دیاسپورای ارمنی در روسیه است و احتمالاً هزاران شهروند دوتابعیتی را برای رأی دادن به احزاب مخالف به ارمنستان بازمیگرداند.
این کارزار با هشدارهای هرچه صریحتر از سوی کرملین همراه بوده است. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در سخنرانی روز پیروزی — روزی که روسیه پیروزی شوروی بر آلمان نازی در جنگ جهانی دوم را جشن میگیرد — میان آرزوهای اروپایی ارمنستان و مسیر اوکراین بهسوی غرب مقایسهای انجام داد و هشدار داد که انتخابهای ژئوپلیتیکی مشابه در نهایت به بیثباتی، درگیری و جنگ منجر شده است.
کارزار تبلیغاتی روسیه علیه دولت ارمنستان
گریگوریان میگوید: «سه ماه تمام است که در کانالهای تلویزیونی روسیه کارزاری علیه دولت ارمنستان به راه افتاده. حالا خود پوتین هم وارد ماجرا شده است. و شمار زیادی از ارمنیهای دارای تابعیت دوگانه برای رأی دادن به نیروهای طرفدار روسیه به ارمنستان فرستاده میشوند. این موضوع تقریباً آشکارا اعلام میشود.»
برای دههها، روسیه ضامن اصلی امنیت ارمنستان بود؛ پایگاهی نظامی در گیومری داشت، بخشهای بزرگی از زیرساخت انرژی کشور را کنترل میکرد و تا همین اواخر، بر گذرگاههای مرزی کلیدی با ترکیه و ایران از طریق مرزبانان روس نظارت داشت. اما پس از ناکامی روسیه در جلوگیری از شکست سنگین ارمنستان در سال ۲۰۲۰، پاشینیان بهتدریج در پی کاهش این وابستگی برآمده است.
مرزبانان روس از فرودگاه ایروان و ایستهای بازرسی مرزی خارج شدهاند، هرچند هنوز در بخشهایی از مرزهای ارمنستان مستقر هستند. ارمنستان مشارکت خود در سازمان پیمان امنیت جمعی به رهبری مسکو را تعلیق کرده و روابطش را با اتحادیه اروپا تعمیق بخشیده است. در ماه مه، ایروان میزبان نخستین نشست سران اتحادیه اروپا و ارمنستان بود که رهبران اروپایی را در نمایشی بسیار مشهود از حمایت از مسیر غربگرای ارمنستان — و در نتیجه، از پاشینیان — به این کشور آورد.
با این حال، این چرخش محتاطانه بوده و نه انقلابی. ایروان از اتحادیه اقتصادی اوراسیا خارج نشده است؛ پاشینیان هنوز به مسکو سفر میکند و برای خرید سلاحهایی که هیچکس در غرب حاضر به تأمین آنها نبود، به ایران پرواز میکند. هرچند مسکو دولتی دوستانهتر در ایروان را ترجیح میدهد، پاشینیان توانسته از یک گسست کامل جلوگیری کند.
اما این امر مانع از حمایت مسکو از گزینههای جایگزین نشده است. سه چهره مخالف، چالش اصلی علیه پاشینیان را رهبری میکنند. قدرتمندترین آنها سامول کاراپتیان، میلیاردر ارمنی-روس است که حزب «ارمنستان قوی» او بهعنوان جایگزین اصلی حزب حاکم «پیمان مدنی» ظهور کرده است. کاراپتیان در حال حاضر پس از متهم شدن به طرح کودتا و دعوت به سرنگونی دولت — اتهاماتی که او رد میکند — در بازداشت خانگی به سر میبرد.
او را رابرت کوچاریان، رئیسجمهور سابق و از چهرههای قدرتمند سیاسی که از دیرباز با رهبری پیش از سال ۲۰۱۸ ارمنستان مرتبط بوده، و گاگیک تساروکیان، تاجری که حزب «ارمنستان شکوفا»ی او با پیام اقتصادی پوپولیستیاش حمایتهایی را جلب کرده، همراهی میکنند.
گریگوریان خاطرنشان میکند: «شما یا نیکول پاشینیان را انتخاب میکنید — که قطعاً کارهای خوبی هم انجام داد اما اشتباهات زیادی مرتکب شد — یا روسیه را انتخاب میکنید. وضعیت همین است. فشار عظیمی بر جامعه و بر کسبوکارها وارد میشود تا نیکول پاشینیان انتخاب نشود.»
ایده «ارمنستان واقعی» در مرکز کارزار انتخاباتی پاشینیان قرار دارد / عکس: خبرگزاری رویترز
رهبران مخالف مراقباند خود را طرفدار روسیه نشان ندهند. در عوض، پیامشان را در قالب «سیاست خارجی طرفدار ارمنستان» میپیچند و خواستار برقراری توازن میان روسیه و غرب میشوند. آنها در حالی که مسکو را بهدلیل عدم حمایت از ارمنستان در جریان درگیریهای قرهباغ سرزنش میکنند، استدلال میکنند که پاشینیان نیز بیدلیل روابط با کشوری را که همچنان بزرگترین شریک اقتصادی و امنیتی ارمنستان باقی مانده، تخریب کرده است.
پوقوسیان میگوید: «طرفداران غرب، دیگران را متهم میکنند که طرفدار روسیهاند؛ طرفداران روسیه، دیگران را متهم میکنند که طرفدار غرباند — این داستان در مولداوی، گرجستان، اوکراین، ارمنستان و سراسر شوروی سابق یکسان بوده است. همه بحثهای سیاسی به متهمکردن یکدیگر تبدیل شده و فراموش کردهایم که باید درباره منافع ارمنستان صحبت کنیم. هر ارمنیای بهخوبی میداند که روسیه به تعهداتش عمل نکرده، اما غرب هم همینطور.»
پاشینیان همچنان بخت اصلی پیروزی
پاشینیان، با وجود شکست در دو جنگ، همچنان بخت اصلی پیروزی است؛ این امر عمدتاً بهدلیل نبود جایگزین و طرد نخبگان طرفدار روسیه است که دههها بر فساد و ناکارآمدی دولت حاکم بودند. رقبای او از اندوه عمومی بابت قرهباغ، امتیازاتی که پاشینیان به جمهوری آذربایجان داد و موضوع زندانیان قرهباغی در آن کشور بهره بردهاند، اما در تشریح اینکه خودشان چه کاری متفاوت انجام خواهند داد، با مشکل مواجهاند.
بر اساس آخرین نظرسنجی «مؤسسه بینالمللی جمهوریخواه»، حزب «پیمان مدنی» پاشینیان با ۳۲ درصد حمایت پیشتاز رقابت است، در حالی که حزب «ارمنستان قوی» کاراپتیان با ۶ درصد در تعقیب اوست. با این حال، نزدیک به نیمی از پاسخدهندگان یا هنوز مردد هستند یا از اعلام ترجیح خود خودداری کردهاند؛ موضوعی که بر عدم قطعیتی که همچنان انتخابات ۷ ژوئن را در بر گرفته، تأکید میکند.
الکساندر ایسکانداریان، مدیر «مؤسسه قفقاز» در ایروان، میگوید: «اپوزیسیون واقعاً برنامه ایجابی ندارد. برنامهشان سلبی است. اینها بد هستند، ما باید بیاییم و جایشان را بگیریم. و بعد هر شهروند عادی میپرسد: خب، شما قرار است چه کار کنید؟ قرهباغ را پس بگیرید؟ چطور؟ در میان مردم نوعی بیتفاوتی وجود دارد، و اپوزیسیونی که حتی از پاشینیان هم محبوبیت کمتری دارد.»
ماندگاری پاشینیان تا حد زیادی مدیون شخصیت اوست. برخلاف مقاماتی که در بیشتر دوران پساشوروی بر ارمنستان حاکم بودند، او تصویر یک ارمنی معمولی را به نمایش میگذارد. صفحات او در شبکههای اجتماعی پر است از ویدئوهایی که در آنها پیراشکی میخورد، در وسایل حملونقل عمومی به آهنگهای کلاسیک پساشوروی گوش میدهد، و در حالی که امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، ترانه «لا بوهم» را میخواند، او درام مینوازد.
او میتواند تندخو و صریح باشد و اغلب چیزی را علناً میگوید که دیگران ترجیح میدهند ناگفته بماند. همین ویژگیها به او کمک کرده تا از نبردهای سیاسیای جان سالم به در ببرد که ممکن بود به کارنامه فرد دیگری پایان دهد؛ از جمله رویارویی تلخ با رهبری کلیسای حواری ارمنی که محبوبیت بالایی دارد.
ایده «ارمنستان واقعی»، در کانون کارزاز پاشینیان
در مرکز کارزار انتخاباتی او، ایده «ارمنستان واقعی» قرار دارد — چشماندازی رو به آینده که از رأیدهندگان میخواهد از دست دادن سرزمینها را بهعنوان واقعیتی دردناک بپذیرند و بر آنچه کشور هنوز میتواند به آن تبدیل شود تمرکز کنند. نظرسنجیها نشان میدهد حمایت از نحوه مدیریت بحران پناهجویان توسط دولت — بحرانی که در پی خروج ارمنیها از قرهباغ ایجاد شد — در حال افزایش است و اعتماد عمومی به مسیر کشور دوباره احیا شده است؛ نشانهای از اینکه بسیاری از ارمنیها ممکن است دقیقاً همین کار را انجام دهند.
انتظار میرود حزب «پیمان مدنی» پاشینیان اول شود، اما تحلیلگران خاطرنشان میکنند که این بهتنهایی ممکن است کافی نباشد. طبق قانون اساسی ارمنستان، حزبی که حدود ۴۵ درصد آرا را کسب کند میتواند از مقرره «اکثریت باثبات» بهرهمند شود که عملاً اکثریت حاکم در پارلمان را برای آن تضمین میکند. اما اگر «پیمان مدنی» به این حدنصاب نرسد، قدرت ترکیبی نیروهای مخالف میتواند از حزب حاکم پیشی بگیرد و راه را برای مذاکرات ائتلافی پس از انتخابات و چالشی بالقوه برای تسلط پاشینیان بر قدرت باز کند.
گریگوریان توضیح میدهد: «اگر به مواضع اپوزیسیون درباره مسائل مختلف — روسیه، آمریکا، اروپا — گوش دهید، مشخص است که طرفدار روسیه هستند. و متأسفانه، نه فقط طرفدار روسیه. به نظر من آنها صرفاً دستورات کرملین را اجرا میکنند. اگر خدای ناکرده نیکول پاشینیان ببازد، تمام برنامه ترامپ، برنامه اتحادیه اروپا برای ارمنستان و طرح صلح با جمهوری آذربایجان کاملاً نابود خواهد شد.»
پاشینیان پرسشهای جنگ و صلح را به ویژگی تعیینکننده کارزار خود تبدیل کرده است. او خود را تنها رهبری معرفی کرده که قادر است روند صلح با جمهوری آذربایجان را تکمیل کند و روابط با ترکیه را عادی سازد و بنابراین، تنها ضامن جلوگیری از جنگی دیگر است. برای کشوری که هنوز با آسیب روانی شکست دستوپنجه نرم میکند، مسئله صلح تقریباً بر هر موضوع دیگری در صندوق رأی سایه افکنده است.
حتی با وجود اینکه توافق صلح با جمهوری آذربایجان تا حد زیادی مذاکره شده، مسیر پیش رو همچنان دشوار است. از جمله مسائل باقیمانده، تعیین حدود مرزهای دوران شوروی است — که بسیاری از آنها عمداً برای زنده نگه داشتن اختلافات قومی و سرزمینی مهندسی شده بودند — و همچنین درخواست جمهوری آذربایجان برای اصلاح قانون اساسی ارمنستان جهت حذف عباراتی که باکو آنها را بهعنوان ادعای ارضی تفسیر میکند.
ایسکانداریان میگوید: «تیم پاشینیان میگوید: اگر ما انتخاب نشویم، شما جنگ خواهید داشت. ما حزب صلح هستیم. ما به رابطهمان با جمهوری آذربایجان ادامه خواهیم داد. ما به امضای توافق با جمهوری آذربایجان ادامه خواهیم داد. اگر ما نباشیم، شما جنگ خواهید داشت. بنابراین، در نتیجه، یک جور همهپرسی در جریان است. آیا شما طرفدار صلح هستید؟ بله یا خیر؟»
اگر در سایر نقاط اروپا حمایت ترامپ میتواند از نظر سیاسی سمی باشد، در ارمنستان ممکن است یک دارایی به حساب آید. جایگاه روسیه در آنجا از زمان از دست رفتن قرهباغ کوهستانی بهشدت رو به افول بوده و بسیاری از ارمنیها روابط نزدیکتر با واشنگتن را منبعی از فرصت میدانند. اگر این موضوع به رأی تبدیل شود، ممکن است پیروزی نادری برای ترامپ باشد که همزمان شکستی برای پوتین نیز هست.