در طول جنگ، اسرائيل به آذربایجان نیرو اعزام کرد
تال شالو و تیم لیستر / سیانان / ۵ ژوئن ۲۰۲۶
چهار منبع آگاه اعلام کردند اسرائیل در جریان جنگ با ایران، بهطور مخفیانه واحدهای نخبه نظامی و اطلاعاتی خود را به جمهوری آذربایجان اعزام کرد؛ اقدامی که بخشی از شبکهای از پایگاههای پنهانی در سراسر خاورمیانه برای تسهیل عملیات علیه ایران بوده است.
به گفته دو منبع، این نیروها از چندین نقطه در جنوب آذربایجان فعالیت میکردند؛ مناطقی در مجاورت مرز شمالی ایران که در نزدیکترین فاصله، تنها حدود ۶۰ مایل (نزدیک به ۱۰۰ کیلومتر) با شهر تبریز فاصله دارند؛ شهری که اسرائیل در جریان جنگ آن را هدف قرار داد.
دو منبع دیگر گفتند واحدهای کماندویی ویژه نیز در این مناطق مستقر شده و مأموریتهای جمعآوری اطلاعات و عملیات پهپادی انجام دادهاند؛ امری که به اسرائیل امکان میداد در طول جنگ دید اطلاعاتی ارزشمندی نسبت به شمال ایران به دست آورد.
این استقرار مخفیانه در آذربایجان که برای نخستین بار توسط سیانان گزارش میشود، یکی از چندین موقعیت نظامی اسرائیل در سراسر خاورمیانه بود که برد عملیاتی بیسابقهای به ارتش این کشور بخشید. این موضوع همچنین نقش همسایگان ایران را برجسته میکند — برخی با اجازه و برخی احتمالاً بدون آن — در تسهیل عملیات علیه تهران و درگیر شدن در این منازعه.
به گفته منابع، این پایگاهها در آذربایجان بخشی از مجموعهای گستردهتر از سایتها و پایگاههای مخفی نظامی در کشورهای مختلف از جمله عراق، امارات متحده عربی و سومالیلند بودهاند. این نیروها که در ابتدا بهعنوان تیمهای احتمالی امداد و نجات در شرایط اضطراری برنامهریزی شده بودند، بهتدریج به مواضع عملیاتی نظامی و اطلاعاتی تبدیل شدند.
مجموع این استقرارها، نیروهای اسرائیلی را در طول جنگ در پیرامون جنوبی، غربی و شمالی ایران مستقر کرد و برد عملیاتی ارتش این کشور را صدها مایل افزایش داد و به عمق خاک ایران کشاند. این مواضع پیشرو به اسرائیل کمک کردند موجهای مکرر حملات علیه اهدافی در سراسر ایران را حفظ کند.
به گفته یکی از منابع، عملیات در آذربایجان شامل چند ده نیرو بود؛ از جمله اعضای یگانهای عملیات ویژه، نیروهای نخبه هلیبرن (هواپایه) برای عملیات رزمی و امداد و نجات، و همچنین نیروهای موساد.
سخنگوی سفارت آذربایجان در ایالات متحده در بیانیهای به سیانان گفت: «ما قاطعانه ادعاهای بیاساس درباره استفاده از خاک آذربایجان برای انجام عملیات علیه کشورهای ثالث را رد میکنیم.»
سیانان برای دریافت نظر با دفتر نخستوزیری اسرائیل و ارتش این کشور تماس گرفته است.
در همین حال، یکی از منابع گفت جمهوری خودخوانده سومالیلند در شاخ آفریقا نیز یک موقعیت نظامی اضافی در اختیار اسرائیل قرار داده بود؛ امری که به هواپیماهای اسرائیلی امکان میداد در پروازهای طولانیبرد به سمت ایران، از آن بهعنوان نقطه توقف احتمالی استفاده کنند. اسرائیل در دسامبر گذشته نخستین کشوری بود که بهطور رسمی سومالیلند را به رسمیت شناخت و امارات نیز حضور گسترده تجاری و نظامی در بندر بربره دارد.
سیانان که نخستین بار استفاده از پایگاههای مخفی اسرائیل در سومالیلند را گزارش میکند، برای اظهار نظر با وزارت خارجه این منطقه تماس گرفته است.
ارتش اسرائیل همچنین در بخشی از جنگ با ایران دو تأسیسات مخفی در عراق حفظ کرده بود که بهعنوان پایگاههای پیشرو برای پشتیبانی لجستیکی و در صورت نیاز، عملیات جستوجو و نجات مورد استفاده قرار میگرفتند. این دو سایت پیشتر توسط والاستریت ژورنال و نیویورک تایمز گزارش شده بود. ارتش عراق در بیانیهای اعلام کرد تا اوایل ماه مارس «هیچ پایگاه یا نیروی غیرمجاز» در این کشور وجود نداشته است.
اسرائیل همچنین بهطور بیسر و صدا یک سامانه پدافند هوایی «گنبد آهنین» را به همراه نیروهای عملیاتی آن در جریان جنگ با ایران به امارات متحده عربی منتقل کرد — موضوعی که نخستین بار توسط آکسیوس گزارش شد — و همچنین سامانههای دفاعی دیگری را مستقر کرد. سیانان پیشتر گزارش داده بود که بنیامین نتانیاهو، رئیس موساد و فرمانده ارتش اسرائیل در جریان جنگ به امارات سفر کردهاند؛ موضوعی که با تکذیب شدید امارات روبهرو شد.
آذربایجان بهعنوان شریک راهبردی
حضور نظامی در آذربایجان یک پایگاه دیگر برای اسرائیل فراهم کرد تا در صورت سرنگونی خلبانان، عملیات نجات هوایی انجام دهد و همچنین موقعیتهایی برای جاسوسی علیه ایران در اختیار داشته باشد.
اسرائیل از دیرباز آذربایجان را شریک راهبردی در مقابله با ایران میداند و این آمادهسازیها هفتهها پیش از حملات آغازین جنگ آغاز شده بود. دو منبع آگاه به سیانان گفتند در اواسط ژانویه، همزمان با سرکوب گسترده اعتراضات در ایران و کشته شدن شمار زیادی از معترضان، اسرائیل در حال آمادهسازی یک مأموریت مخفی در امتداد مرز آذربایجان و ایران بود. این منابع این عملیات را اقدامی مقدماتی برای ایجاد زیرساختهای لازم از طریق نصب تجهیزات شنود و جمعآوری اطلاعات توصیف کردند.
اسرائیل قصد داشت این عملیات را همزمان با حملات آغازین جنگ در اواسط ژانویه اجرا کند، اما دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در آخرین لحظه این حملات را لغو کرد و گفت ایران با توقف کشتار معترضان موافقت کرده است.
با این حال، اسرائیل بهطور مستقل اقدام کرد.
نیروی هوایی اسرائیل در این عملیات از جنگندههای رادارگریز و نیروهای ویژه برای نصب تجهیزات استفاده کرد، چرا که رهبری سیاسی این کشور معتقد بود مذاکرات میان آمریکا و ایران به شکست خواهد انجامید. این سایت اطلاعاتی به ابزاری دیگر برای رصد تحرکات و تأسیسات نظامی ایران تبدیل شد و احتمالاً امکان هشدار زودهنگام درباره پرتاب موشکها را نیز فراهم میکرد.
کمتر از دو هفته بعد، گیدئون ساعر، وزیر خارجه اسرائیل، به باکو سفر کرد و با رئیسجمهور آذربایجان و دیگر مقامات ارشد دیدار داشت. در مه ۲۰۲۵ نیز آذربایجان بهطور مخفیانه میزبان گفتوگوهای مستقیم نادری میان اسرائیل و سوریه بود.
به گفته یکی از منابع، یکی از عملیاتهای کلیدی که از آذربایجان هدایت شد، ترور رحمان مقدم در ۴ مارس بود؛ فردی که ریاست بخش اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را بر عهده داشت و اسرائیل او را مسئول طراحی سوءقصد علیه ترامپ در سال ۲۰۲۴ معرفی کرده بود. یک روز بعد، پهپادها فرودگاهی را در منطقه نخجوانِ آذربایجان هدف قرار دادند که به آسیب دیدن یک ترمینال و زخمی شدن چند نفر انجامید. الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان، ایران را مسئول این حمله دانست و آن را «اقدامی تروریستی، زشت، بزدلانه و شرمآور» توصیف کرد. ایران این اتهام را رد کرد.
در ۶ مارس، سرویس امنیت دولتی آذربایجان اعلام کرد که طرحی از سوی سپاه پاسداران برای حمله به زیرساختهای حیاتی و همچنین اهداف اسرائیلی و یهودی را خنثی کرده است. چند هفته بعد، اسرائیل بهطور علنی تأیید کرد که این یک عملیات مشترک با مشارکت موساد، ارتش اسرائیل و سرویس امنیت داخلی (شینبت) بوده است.
اسرائیل و آذربایجان روابط نزدیکی در حوزههای تجاری و نظامی دارند. باکو بخش قابل توجهی از نفت مورد نیاز اسرائیل را تأمین میکند و در مقابل، اسرائیل تسلیحات پیشرفتهای به آذربایجان میفروشد که برخی از آنها در درگیریهای قرهباغ در سالهای ۲۰۱۶ و ۲۰۲۰ علیه ارمنستان استفاده شدهاند. آذربایجان همچنین نخستین کشور خارجی بود که در سال ۲۰۱۶ سامانه پدافند هوایی گنبد آهنین را از اسرائیل خریداری کرد.
گرشون کوگان، کارشناس ایران در مرکز مطالعات راهبردی بگین-سادات، پیش از آغاز جنگ ایران نوشت: «راهبرد اسرائیل در آذربایجان عمداً کمسر و صدا باقی مانده و بر انتقال تسلیحات، همکاری اطلاعاتی و وابستگی فناورانه بلندمدت در حوزه امنیتی تکیه دارد.»
به گفته جاشوا کوسرا، تحلیلگر ارشد گروه بحران، این رابطه همچنین یک مزیت دیپلماتیک مهم برای آذربایجان ایجاد میکند و به باکو امکان میدهد از لابی اسرائیل در واشنگتن بهرهبرداری کند.
کوسرا گفت: «آذربایجان بهطور فزایندهای در تلاش است خود را بهعنوان یک قدرت منطقهای مطرح کند و این شامل ایفای نقش بهعنوان نوعی پل میان اسرائیل و کشورهای عربی و دیگر کشورها نیز میشود.»
او افزود: «اگر اسرائیل ابزاری برای کمک به آذربایجان در مقابله با تلاشهای بیثباتساز سپاه باشد، این موضوع بهشدت محرمانه نگه داشته میشود.»
آذربایجان گزارش سیانان را رد کرد
آذربایجان روز جمعه گزارش سیانان مبنی بر اینکه پرسنل نظامی و اطلاعاتی اسرائیل در طول جنگ اخیر با ایران از خاک آذربایجان عملیات انجام دادهاند را رد کرد و این ادعاها را بیاساس خواند و خواستار پس گرفتن این گزارش از سوی این شبکه شد.
وزارت امور خارجه آذربایجان در بیانیهای اعلام کرد که پیش از این ادعاهای مشابهی را رد کرده و موضع خود را قبل از انتشار گزارش به سیانان ابلاغ کرده است.
این وزارتخانه از اتکای گزارش به منابع ناشناس انتقاد کرد و گفت که نتوانسته شواهد معتبری برای تأیید ادعاهای خود ارائه دهد. مقامات آذربایجانی همچنین سیانان را به بیتوجهی به پاسخ رسمی دولت و اقدام خلاف استانداردهای بیطرفی و روزنامهنگاری حرفهای متهم کردند.
این وزارتخانه اعلام کرد: “همانطور که بارها گفته شده است، ادعاهایی مبنی بر اینکه خاک آذربایجان توسط هر کشور ثالثی برای عملیات نظامی، فعالیتهای اطلاعاتی یا سایر اهداف خصمانه علیه کشور دیگری استفاده شده است، کاملاً بیاساس است.”
وزارت امور خارجه آذربایجان افزود: «آذربایجان هرگز اجازه نداده و نخواهد داد که از خاکش برای چنین اهدافی استفاده شود.»