بهترین فرصت برای خلع سلاح حزبالله از دست رفت
عبدی لطیف ظاهر و آرون باکسرمن / نیویورک تایمز / اول ژوئن ۲۰۲۶
اوایل سال جاری میلادی، به نظر میرسید رهبران لبنان به یکی از دستنیافتنیترین اهداف خود نزدیک شدهاند: خلع سلاح حزبالله، شبهنظامی قدرتمند مورد حمایت ایران که مدتهاست بهعنوان «دولتی درون دولت» عمل کرده است.
اما آن تلاش — که از ابتدا محتاطانه و گامبهگام بود — اکنون متوقف شده است.
حزبالله پس از بیش از یک سال که عمدتاً از شلیک خودداری کرده بود، با وجود حملات اسرائیل از آن سوی مرز، بار دیگر بهعنوان یک طرف اصلی درگیری ظاهر شد. در ماه مارس، پس از آنکه ایالات متحده و اسرائیل جنگ با ایران را آغاز کردند، این گروه در همبستگی با حامی خود [جمهوری اسلامی] حملات فرامرزی علیه اسرائیل را آغاز کرد و چندین سرباز اسرائیلی را کشت.
اکنون لبنان در موقعیتی آشنا گرفتار شده است. اسرائیل کارزار نظامی خود علیه حزبالله را تشدید کرده و همین امر احتمال خلع سلاح شدن این گروه را حتی کمتر کرده است. و دولت لبنان، که از قدرت پابرجای حزبالله نگران است و خاطرات جنگ داخلی همچنان آزارش میدهد، از ایده مصادره اجباری زرادخانه آن، با وجود فشارهای غرب برای انجام این کار، عقبنشینی کرده است.
روز دوشنبه، دولت اسرائیل از طرحهایی برای بمباران حومه جنوبی بیروت خبر داد و حزبالله نیز مدعی حملات جدیدی علیه سربازان و شهرکهای اسرائیلی شد — بازتابی از این واقعیت که آتشبسی که دولت ترامپ در ماه آوریل اعلام کرده بود، بهطور فزایندهای فقط روی کاغذ وجود دارد.
با آوارگی صدها هزار نفر در اثر درگیریها و اشغال بخشهایی از جنوب لبنان توسط اسرائیل، بسیاری از لبنانیها نگراناند که هرگونه تنش میان دولت و حزبالله، آشفتگی کشور را عمیقتر کرده و زخمهای کهنه را باز کند.
هایکو ویمن، مدیر پروژه لبنان در گروه بینالمللی بحران، یک سازمان تحقیقاتی، میگوید: «هر فرآیند اجباری یا تقابلی از سوی ارتش لبنان پیچیده خواهد بود، زیرا به تصمیمی غیراجماعی نیاز دارد، چیزی که کاملاً خلاف رویه سیاست لبنان است.»
مانع دیگر خود ایران است.
هرچند ایران در کمتر از یک سال در دو جنگ با اسرائیل و ایالات متحده تضعیف شده، حاکمان روحانی اقتدارگرای آن همچنان محکم بر مسند قدرتاند. تحلیلگران میگویند بعید است حزبالله از سلاحهایش دست بکشد، مگر آنکه نفوذ منطقهای ایران و تواناییاش برای اعمال قدرت بهطور معناداری در اثر جنگ محدود شود.
لینا خطیب، پژوهشگر مهمان در ابتکار خاورمیانه مدرسه کندی هاروارد، میگوید: «لبنان باید منتظر تغییر در تهران بماند تا بتواند صفحهای را در مورد سرپیچی حزبالله از منافع ملی لبنان ورق بزند.»
دریچهای که برای مدتی کوتاه باز شد
مجموعهای از جنگهای خاورمیانه که با حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به رهبری حماس به اسرائیل آغاز شد، متحدان منطقهای ایران — از جمله حزبالله، قدرتمندترین آنها — را تضعیف کرد.
در سه سال گذشته، اسرائیل و حزبالله دو جنگ را پشت سر گذاشتهاند. زمانی که یک آتشبس با حمایت آمریکا در اواخر ۲۰۲۴ نخستین جنگ را متوقف کرد، دولتهای غربی و خاورمیانهای، از جمله دولت لبنان، فرصتی نادر دیدند تا سرانجام خلع سلاح حزبالله را دنبال کنند.
هواداران حزبالله در مراسم یادبودی حسن نصرالله، رهبر این گروه در سال ۲۰۲۴
توافق آتشبس پیشبینی میکرد که این گروه بهتدریج سلاحهایش را تحویل دهد — بهویژه در جنوب رود لیتانی، در نزدیکی اسرائیل — در ازای پایان عملیات نظامی اسرائیل در لبنان.
به نظر میرسید این ایده پس از روی کار آمدن رئیسجمهور و نخستوزیر جدید در لبنان در اوایل ۲۰۲۵ شتاب گرفته است؛ مقاماتی که متعهد شدند خلع سلاح حزبالله را در اولویت قرار دهند. در ماه اوت گذشته، کابینه نخستوزیر نواف سلام به ارتش دستور داد تا طرحی برای برچیدن زرادخانه حزبالله تا پایان سال تدوین کند.
زمانی که کابینه در ماه سپتامبر در حال بررسی آن طرح بود، وزیران همسو با حزبالله جلسه را ترک کردند و این ادعای مکرر گروه را تکرار کردند که خلع سلاح آن، لبنان را در برابر اسرائیل آسیبپذیر میکند.
با این حال، این روند ادامه یافت.
مقامهای اسرائیلی و لبنانی بهطور منظم در یک پایگاه سازمان ملل در جنوب لبنان، با تسهیلگری ایالات متحده، گفتگوهایی را برای بررسی پیشرفت در زمینه خلع سلاح برگزار میکردند. در ماه اکتبر، فرماندهی مرکزی ایالات متحده اعلام کرد که ارتش لبنان طی سال گذشته نزدیک به ۱۰ هزار راکت و حدود ۴۰۰ موشک را از جنوب جمعآوری کرده است. در ماه ژانویه، ارتش اعلام کرد که مرحله نخست پاکسازی سلاحهای حزبالله از منطقه بین لیتانی و مرز اسرائیل را به پایان رسانده است. اسرائیل آن را «شروعی دلگرمکننده» اما «بسیار ناکافی» خواند.
فرصتی که از مسیر خارج شد
تمام آن پیشرفت در ۲۸ فوریه متوقف شد، زمانی که اسرائیل و ایالات متحده به ایران حمله کردند.
ظرف چند روز، حزبالله در واکنش به این حمله به اسرائیل شلیک کرد و نشان داد که هنوز زرادخانه قابلتوجهی از راکتها و موشکهای ضدتانک در اختیار دارد. به نظر میرسید نیروهایش چابکتر شدهاند و با پهپادهای انفجاری جدیدی که رهگیریشان دشوارتر بود، به نیروهای اسرائیلی حمله میکردند.
اسرائیل با تهاجمی پاسخ داد که جنوب لبنان را ویران کرده، غیرنظامیان را کشته و بخشهایی از خاک لبنان را تحت کنترل خود درآورده است. اما این حملات تأثیر چندانی در تضعیف عزم حزبالله نداشته است؛ گروهی که تأکید میکند سلاحهایش را تسلیم نخواهد کرد.
حاج یوسف الزین، سخنگوی حزبالله، در ماه مه به خبرنگاران گفت: «اسرائیلیها غافلگیر شدند. آمریکاییها غافلگیر شدند. و تمام جهان از تواناییهای مقاومت شگفتزده شد.»
این بنبست، دولت لبنان را در تنگنا قرار داده است. دولت در ماه مارس حزبالله را از هرگونه فعالیت نظامی منع کرد — دستوری که بیاثر از آب درآمد — و اکنون با فشار فزایندهای برای مهار مؤثرتر آن روبهروست.
خاطرات جنگ داخلی
حزبالله که در سال ۱۹۸۲ تأسیس شد، خود را مدافع اصلی لبنان در برابر اسرائیل معرفی کرده و در امتداد مرز جنوبی ریشه دوانده است.
رهبران این گروه مدتهاست استدلال میکنند که سلاحهایش برای دفاع از کشور و حفظ نفوذ سیاسی شیعیان ضروری است؛ شیعیان یکی از سه گروه مذهبی اصلی لبنان و پایگاه اصلی حمایت از حزبالله هستند.
خسارات وارده به شمال اسرائیل در اثر شلیک موشک حزبالله در اوایل ماه مارس. عکس: آیال مارگولین/رویترز
با گذر زمان، حزبالله به نیروی سیاسی و نظامی غالب در لبنان تبدیل شد و بهطور گسترده قدرتمندتر از نیروهای مسلح خود کشور تلقی میشود. اما بسیاری از مردم لبنان از اینکه این گروه آنها را به جنگهای ویرانگر یکی پس از دیگری میکشاند، ناراضی شدهاند.
لینا خطیب میگوید: «حزبالله صدای سیاسی جامعه شیعه را در انحصار خود درآورده و انتقاد از این شبهنظامیان را در قالب فرقهای بستهبندی میکند.» او افزود: «این امر، رویارویی دولت لبنان با حزبالله را دشوار میکند، حتی پس از آنکه دولت لبنان اقدامات نظامی حزبالله را غیرقانونی اعلام کرد.»
به گفته رهبران اسرائیلی و یک مقام سازمان ملل که به شرط ناشناس ماندن برای بحث در مورد مسائل حساس صحبت کرد، پیش از آغاز جنگ کنونی، ارتش لبنان تمایلی به حمله به خانههای شخصی و دیگر ساختمانها در جنوب که گمان میکرد سلاحهای حزبالله در آنها پنهان شده است، نداشت.
کارشناسان میگویند چنین حملاتی میتواند با زنده کردن خاطرات جنگ داخلی ۱۵ ساله و آسیبزای لبنان، تنشها را افزایش دهد.
آقای سلام، نخستوزیر، بارها به توافقنامه طائف در سال ۱۹۸۹ اشاره کرده است؛ توافقی که به جنگ پایان داد و خواستار خلع سلاح شبهنظامیان متعدد کشور شد. او در مصاحبهای اخیر گفت: «بنابراین ما بیش از ۳۰ سال در خلع سلاح گروههایی مانند حزبالله تأخیر داریم.»
مانع دیگر برای خلع سلاح، امید لبنان به گره زدن آن به عقبنشینی اسرائیل از جنوب است.
دیوید شنکر، مقام ارشد سابق وزارت خارجه آمریکا، گفت: «دولت لبنان، اگر واقعاً بخواهد گامهای عملی بردارد، میخواهد بتواند چیزی را به مردم نشان دهد؛ اینکه در ازای آن چیزی به دست میآورد.»
«لحظه حقیقت»
خلع سلاح حزبالله در مرکز مذاکرات با میانجیگری آمریکا بین اسرائیل و لبنان قرار دارد — فرآیندی دیپلماتیک و نادر که هم حزبالله و هم ایران آن را محکوم کردهاند.
مقامهای عربی و غربی، همراه با تحلیلگران منطقهای، طرحهای مختلفی را مطرح کردهاند. این طرحها شامل پیشنهادهایی برای تشکیل یک کمیسیون بینالمللی مستقل است که از روند آشتی در ایرلند شمالی الگوبرداری شده و بر خلع سلاح کامل نظارت کند.
در ماه آوریل، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، گفت که ایالات متحده در تلاش است تا «یگانهای تأییدشده» در ارتش لبنان را برای هدف قرار دادن حزبالله به کار گیرد «تا اسرائیل مجبور به انجام این کار نباشد.» دیگران پیشنهاد کردهاند که از بودجه خارجی بهعنوان اهرم فشار برای وادار کردن دولت لبنان به پیگیری خلع سلاح استفاده شود.
به نظر میرسد مقابله با حزبالله نیازمند بازسازی اساسی ارتش لبنان است؛ ارتشی که از نظر نیرو، تجهیزات و آموزش کمبود دارد و مشخص نیست چه کسی هزینه آن را پرداخت خواهد کرد. کشورهای حاشیه خلیج فارس که ممکن است از چنین پروژهای حمایت کنند، به دلیل جنگ منطقهای تحت فشار قرار گرفتهاند و لبنان نیز اصلاحات مالی لازم برای دسترسی به کمکهای مالی بینالمللی را انجام نداده است.
در ماه مه، ایالات متحده تحریمهایی را علیه ۹ نفر — از جمله اعضای ارتش و سرویسهای اطلاعاتی لبنان — اعمال کرد و آنها را، از جمله، به مانعتراشی در مسیر خلع سلاح حزبالله متهم کرد.
آقای ویمن از گروه بینالمللی بحران گفت: «لبنان با یک لحظه حقیقت روبهروست.» او افزود: «اینکه آیا به تعویق انداختن یا به تأخیر انداختن حل مسئله خلع سلاح را انتخاب کند، یا چگونه با آن برخورد کند، آینده کشور را تعریف خواهد کرد.»
.