آنچه باید درباره طرح توافق آمریکا و ایران بدانیم
اریکا سولومون و فرناز فصیحی / نیویورک تایمز / ۲۸ مه ۲۰۲۶
هفتههاست که میانجیگران میان ایران و ایالات متحده در تلاشاند تا بر سر یک توافق مقدماتی به جمعبندی برسند؛ توافقی که شاید در نهایت به پایان جنگ منجر شود. اما این تلاشها بارها با شکست مواجه شده، زیرا طرفهای درگیر یکدیگر را به وقتکشی یا تحریف مفاد توافق متهم کردهاند.
اکنون مقامهای دخیل در مذاکرات میگویند پیشنویس جدیدی از یک یادداشت تفاهم در حال بررسی است که بیش از نسخههای قبلی به کسب موافقت هر دو طرف نزدیک شده، هرچند روایتهای متفاوتی درباره برخی مفاد آن وجود دارد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، هنوز آن را تأیید نکرده است.
این توافق قرار است یک چارچوب اولیه باشد که راه را برای مذاکراتی اساسیتر ــ و به احتمال زیاد دشوارتر و طولانیتر ــ درباره آینده برنامه هستهای ایران، تحریمهای آمریکا علیه این کشور و پایان رسمی جنگ هموار کند.
در روزهای اخیر، تبادلهای محدودی از آتش میان نیروهای آمریکایی و ایرانی رخ داده که فشار بر مذاکرهکنندگان برای دستیابی به توافق را افزایش داده است.
دیپلماتهای حاضر در مذاکرات میگویند هرچه چانهزنیها طولانیتر شود، احتمال افزایش ناامیدی دو طرف و تشدید درگیریهای نظامی بیشتر خواهد شد؛ وضعیتی که میتواند کل تلاش دیپلماتیک را بیش از پیش به خطر اندازد.
بر اساس گفتههای یک مقام ایرانی، چند مقام آمریکایی و دو دیپلمات درگیر در مذاکرات اخیر ــ که همگی به شرط ناشناس ماندن درباره پیشنویس صحبت کردند ــ برخی از جزئیات مطرحشده در تازهترین پیشنهاد به شرح زیر است:
پایان درگیریها؛ اما برای چه مدت؟
احتمال میرود این توافق شامل مفادی برای یک پیمان عدم تعرض میان واشنگتن و تهران باشد.
میانجیگران میگویند انتظار میرود این توافق دارای یک مؤلفه منطقهای نیز باشد؛ مؤلفهای که به گفته مقامهای ایرانی و یکی از دیپلماتها، شامل توقف درگیریها در لبنان خواهد شد. با وجود آتشبس در لبنان، هر دو طرف بهطور مداوم آن را نقض کردهاند. اسرائیل نیز اخیراً عملیات نظامی خود علیه حزبالله، گروه شبهنظامی مورد حمایت ایران، را تشدید کرده است.
با این حال، ابهامهای مهمی همچنان باقی مانده است. از آنجا که مذاکرات از طریق پاکستانیها و قطریها انجام شده، هرگز روشن نبوده که آیا آمریکاییها و ایرانیها بر روی نسخه واحدی از این یادداشت تفاهم کار میکنند یا نه، و دقیقاً چه کسی در طرف ایرانی اختیار اعلام موافقت نهایی را دارد.
دو دیپلماتی که در جریان آخرین مفاد قرار گرفتهاند میگویند توافق مقدماتی شامل توقف خصومتها برای یک دوره اولیه ۶۰ روزه است تا در این مدت مذاکرات میان دو طرف ادامه یابد؛ دورهای که امکان تمدید آن نیز وجود دارد.
اما نسخهای از پیشنویس که مقام ایرانی توصیف کرده، میگوید مفاد توافق شامل «اعلام پایان جنگ» در تمامی جبههها، از جمله لبنان، برای تمام مدت مذاکرات خواهد بود. دو مقام ایرانی نیز گفتند مفاد یادداشت تفاهم فقط به دوره مذاکرات برای دستیابی به توافقی گستردهتر و دائمیتر مربوط میشود.
تنگه هرمز همچنان یکی از اصلیترین نقاط اختلاف است
انتظار میرفت این توافق امکان عبور آزاد کشتیها از تنگه هرمز را برای مدتی فراهم کند؛ آبراهی حیاتی برای تجارت جهانی که پیش از جنگ حدود یکپنجم نفت و گاز جهان از آن عبور میکرد.
حملات ایران عملاً اندکی پس از آغاز حمله مشترک آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه، این تنگه را بست و اقتصاد جهانی را دچار شوک کرد. در واکنش، نیروی دریایی آمریکا محاصره دریایی بنادر و تأسیسات انرژی ایران در خلیج فارس را برقرار کرد.
بر اساس برداشت آمریکا از مفاد این یادداشت تفاهم، یک مقام آمریکایی گفت تنگه فوراً بازگشایی خواهد شد، اما محاصره آمریکا پابرجا میماند و بسته به میزان بازگشت تردد کشتیها به سطح پیش از جنگ، بهتدریج کاهش مییابد. هدف از این طرح، تشویق ایران به پاکسازی سریع مینهای دریایی در تنگه است.
دیپلماتی که در جریان آخرین چارچوب توافق قرار دارد گفت ایران پذیرفته که برای مدت ۳۰ روز، همزمان با مذاکرات دو طرف بر سر توافق نهایی، تردد دریایی به سطح پیش از جنگ بازگردد. با این حال، او افزود روند پاکسازی مینها و بازگشایی کامل تنگه ممکن است هفتهها طول بکشد. به گفته او، تهران و واشنگتن هنوز درباره وضعیت پس از آن دوره در حال مذاکرهاند.
مقام ایرانی گفت بر اساس این توافق، محاصره دریایی آمریکا «در مدت ۳۰ روز» لغو خواهد شد و تنگه هرمز برای تمام مدت مذاکرات باز خواهد ماند. اما یک مقام آمریکایی گفت ایالات متحده هیچ جدول زمانی مشخصی برای این موضوع تعیین نکرده است.
به گفته میانجیگران، مذاکرهکنندگان ایرانی همچنان بر این موضع پافشاری میکنند که ایران و عمان ــ که بخشی از قلمرو آن در مجاورت تنگه قرار دارد ــ این حق را دارند که پس از پایان این دوره، درباره اعمال نوعی عوارض یا هزینه خدمات برای کشتیهای عبوری تصمیمگیری کنند.
دونالد ترامپ روز چهارشنبه بار دیگر تأکید کرد که این آبراه بینالمللی در نهایت باید بدون دریافت هیچگونه عوارض یا هزینهای، برای همه باز بماند.
برخی مذاکرهکنندگان آمریکایی پیشنهاد دادهاند که تعیین وضعیت بلندمدت تنگه هرمز به دور دوم مذاکرات موکول شود.
«صندوق سرمایهگذاری» پساجنگ برای ایران
شاید شگفتآورترین ــ و ظاهراً تازهترین ــ افزوده به توافق، اشاره به ایجاد یک صندوق سرمایهگذاری برای ایران باشد. مقام ایرانی و یکی از دیپلماتها رقم آن را ۳۰۰ میلیارد دلار اعلام کردند، اما دیگر مقامهای دخیل در میانجیگری حاضر نشدند این رقم را تأیید کنند.
مقام ایرانی این طرح را یک «برنامه بازسازی» توصیف کرد که در صورت امضای توافق نهایی به ایران وعده داده خواهد شد. تهران در مراحل ابتدایی مذاکرات، خواهان دریافت غرامت برای خسارتهای ناشی از بمبارانها شده بود؛ خسارتهایی که برخی مقامهای ایرانی آن را بین ۳۰۰ میلیارد تا یک تریلیون دلار برآورد کردهاند.
دو دیپلماتی که در جریان آخرین نسخه پیشنویس قرار گرفتهاند، از آن بهعنوان یک «صندوق سرمایهگذاری» بینالمللی یاد کردند که ایالات متحده در صورت دستیابی به توافق نهایی، به تسهیل آن کمک خواهد کرد. به گفته این دیپلماتها، جزئیات چنین صندوقی در طول دوره مذاکرات بیشتر بررسی خواهد شد.
به نظر میرسد این پیشنهاد نسخهای تکاملیافته از ایدهای باشد که پیشتر از سوی استیو ویتکاف، فرستاده خاورمیانهای ترامپ، و جرد کوشنر، داماد رئیسجمهور آمریکا، مطرح شده بود. هر دو از فعالان حوزه سرمایهگذاری املاک هستند و برخی میانجیگران میگویند آنها پیشنهاد داده بودند که در صورت دستیابی به توافق، پروژههای ساختمانی در تهران و یک صندوق سرمایهگذاری برای ایران ترویج شود.
مقامهای ایرانی نیز گفتهاند به مذاکرهکنندگان آمریکایی پیشنهاد کردهاند که شرکتهای آمریکایی، از جمله غولهای نفتی و انرژی، بتوانند برای سرمایهگذاری و مشارکتهای مشترک وارد ایران شوند.
گفتوگوهای هستهای به تعویق خواهد افتاد
هم مقام ایرانی و هم دو دیپلمات گفتند که پیشنویس توافق شامل تعهد دو طرف به مذاکره درباره سرنوشت اورانیوم غنیشده ایران است.
به گفته آنها، این مذاکرات در مرحله دوم گفتوگوها انجام خواهد شد و شامل تصمیمگیری درباره نحوه امحا یا مدیریت ذخیره حدود ۹۷۰ پوند اورانیوم ایران خواهد بود که میتواند بهسرعت تا سطح تسلیحاتی غنیسازی شود. علاوه بر آن، حدود ۱۰ تُن مواد هستهای دیگر نیز وجود دارد که در سطوح پایینتر غنیسازی شده و مذاکرهکنندگان باید درباره آن نیز تصمیمگیری کنند.
ترامپ در ابتدا گفته بود که این ذخایر باید به ایالات متحده منتقل شود، اما ایران خواهان آن است که بخشی از اورانیوم غنیشده را تحت نظارت بازرسان بینالمللی در داخل خاک خود رقیقسازی کند و بخش دیگری از ذخایر را به کشوری ثالث منتقل کند. ترامپ این هفته در پیامی در شبکههای اجتماعی تا حدی انعطاف نشان داد و گفت رقیقسازی تحت نظارت بینالمللی یا انتقال به کشور ثالث نیز میتواند قابل قبول باشد. اما او روز چهارشنبه گفت که با سپردن این مواد به روسیه یا چین احساس راحتی نمیکند.
بر اساس نسخهای از پیشنویس توافق که مقام ایرانی شرح داده، ایران در ازای تعهد واشنگتن به عدم تشدید تحریمها در طول مذاکرات برای توافق نهایی، برنامه هستهای خود را تعلیق خواهد کرد.
به گفته مقام ایرانی، در صورت دستیابی به توافق نهایی، تحریمهای کنونی آمریکا علیه ایران ــ که عمدتاً در واکنش به برنامه هستهای این کشور اعمال شدهاند ــ بهتدریج لغو خواهند شد.
ایران در نهایت ممکن است به میلیاردها دلار دارایی مسدودشده دسترسی پیدا کند
سه مقام آگاه از پیشنویس توافق گفتند انتظار میرود این چارچوب، زمینه آزادسازی تدریجی بخشی از داراییهای مسدودشده ایران را فراهم کند. با این حال، آنچه روی کاغذ نوشته شده ممکن است دقیقاً با توافقات شفاهی دو طرف منطبق نباشد.
برآورد میشود حدود ۲۴ میلیارد دلار از منابع مالی ایران در بانکهای خارجی مسدود شده باشد و تهران تأکید دارد که بدون آزادسازی این داراییها، مذاکرات معنادار آغاز نخواهد شد. این موضوع برای ترامپ از نظر سیاسی بسیار حساس است، زیرا او بارها به باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین آمریکا، حمله کرده بود؛ پس از آنکه دولت اوباما در ازای آزادی چهار شهروند آمریکایی بازداشتشده، ۱.۷ میلیارد دلار به ایران پرداخت کرد؛ اقدامی که منتقدان آن را رسوایی «پالتهای پول نقد» نامیدند.
فراهم کردن امکان آزادسازی مبالغی بسیار بیشتر از آنچه اوباما انجام داده بود، میتواند ترامپ را در معرض حملات مخالفان و همچنین جناحهای ضدایرانی در آمریکا قرار دهد. او بهصراحت به دستیارانش گفته است که هیچ توافقی را امضا نخواهد کرد که بتوان آن را پرداخت مستقیم پول نقد از سوی آمریکا به ایران تعبیر کرد. ترامپ سالهاست که به اوباما بهدلیل انتقال پول نقد به ایران برای حلوفصل یک اختلاف مالی چند دههای ــ همزمان با توافق هستهای ۲۰۱۵ ــ حمله میکند.
با توجه به این واقعیت سیاسی، تیم ترامپ در حال بررسی طرحهایی است که بر اساس آن، کشورهای دیگری از جمله قطر، منابع مالی را در اختیار ایران قرار دهند.
مقام ایرانی و دو دیپلمات آگاه از این طرح گفتند انتظار میرود نسخه مکتوب پیشنویس توافق، آزادسازی تدریجی منابع مالی را تضمین کند. ایران گفته است که خواهان دسترسی به حدود ۲۰ میلیارد دلار از داراییهای مسدودشده خود در خاورمیانه است.