هیئت تحریریه والاستریت ژورنال
۲۸ مه ۲۰۲۶
مذاکرهکنندگان آمریکایی بیش از هر زمان دیگری اطمینان دارند که به یک توافق اولیه با ایران نزدیک شدهاند. نقطه مهم این توافق آن است که وعده بازگشایی تنگه هرمز را میدهد. اما نگرانی اصلی، جزئیات مربوط به برنامه هستهای ایران است؛ موضوعی که قرار است حلوفصل آن به ۶۰ روز مذاکرات بعدی موکول شود.
وبسایت آکسیوس روز پنجشنبه گزارش داد که مذاکرهکنندگان آمریکا و ایران به توافق رسیدهاند، اما رئیسجمهور ترامپ هنوز تأیید نهایی خود را نداده است. هرچند توافق نزدیک به نهایی شدن است و نمایندگان ایران نیز متن را امضا یا پاراف کردهاند، اما ما میتوانیم گزارش دهیم که متن هنوز بهطور کامل قطعی نشده است. همچنین، اگرچه ممکن است آقای ترامپ تصمیم نهایی خود را فعلاً نگه داشته باشد، اکنون توپ در زمین مبهم و غیرشفاف حکومت ایران قرار دارد؛ آن هم درباره دو بخش از متن نهایی.
نکتهی اصلی یادداشت این است:
ایران متعهد میشود ظرف ۳۰ روز عملیات مینروبی در تنگه هرمز را انجام دهد تا رفتوآمد کشتیها بدون محدودیت و بدون اخذ عوارض از سر گرفته شود؛ هرچند آمریکا انتظار دارد کشتیهای تجاری بلافاصله استفاده از مسیر جنوبی تنگه را از سر بگیرند. در اینجا شفاف بودن متن اهمیت ویژهای دارد، زیرا ایران تاکنون دوبار از تعهد خود برای بازگشایی تنگه عقبنشینی کرده است. خطر آن وجود دارد که ایران تلاش کند برای عبور کشتیها «هزینه» تعیین کند و عبور را منوط به دریافت مجوز سازد، اما مذاکرهکنندگان آمریکایی انتظار دارند تنگه بهطور کامل به شرایط پیش از جنگ بازگردد. یک توافق خوب باید تضمین کند که این بازگشت نه فقط به تعداد کشتیهای عبوری، بلکه به شیوه تردد آنها نیز مربوط باشد.
دو طرف همچنین بهصورت مکتوب توافق خواهند کرد که درباره سرنوشت اورانیوم غنیشده ایران در مذاکرات بعدی تصمیمگیری کنند؛ هرچند بهتر آن است که جزئیات مربوط به اینکه چه چیزی، چه زمانی و چگونه انجام خواهد شد، از پیش مشخص شود تا حکومت ایران نتواند بعداً از زیر تعهدات شانه خالی کند. خبر خوب آن است که توافق مورد بحث تنها به «اورانیوم با غنای بالا» اشاره نمیکند. مذاکرهکنندگان آمریکایی میدانند که حتی اورانیوم غنیشده تا سطح ۳٫۶۷ درصد نیز در عمل حدود ۷۰ درصد مسیر رسیدن به غنای تسلیحاتی را طی کرده است. آنها میخواهند ذخایر اورانیوم غنیشده ایران به هر شکل ممکن برچیده یا منتقل شود.
حکومت ایران در مسیر دریافت کاهش تحریمها قرار خواهد گرفت، هرچند این امتیاز در ابتدای کار داده نخواهد شد. این کاهش تحریمها در ازای پیشرفت در مذاکرات و سپس اجرای توافق اعطا میشود. بهویژه کمکهای بشردوستانه ــ احتمالاً از طریق سازوکار استفاده از منابع مالی محدودشده ایران در قطر یا عمان ــ میتواند اندکی پس از امضای یادداشت تفاهم مورد مذاکره قرار گیرد. سیاست درست همان شعار دولت آمریکاست: «بدون غبار، بدون دلار.»
ساختار دومرحلهای توافق بزرگترین خطر آن است. اگر در طول مذاکرات هستهای دیگر محاصره آمریکا وجود نداشته باشد، گرفتن امتیاز از ایران یا تضمین اجرای تعهداتش دشوارتر خواهد شد. ایران مذاکرات با باراک اوباما را دو سال به درازا کشاند. اکنون نیز مایل است مهلت ۶۰ روزه ترامپ را عملاً برای مدت نامحدود تمدید کند.
چه بخواهیم چه نخواهیم، هرچه مذاکرات طولانیتر شود، تهدید نظامی آمریکا نیز کمتر باورپذیر خواهد بود. با وجود عقبنشینی ایران از تعهداتش درباره هرمز و حملات مکرر به نیروهای آمریکایی و متحدان خلیج فارس، آتشبس اکنون از خود جنگ طولانیتر شده است. حکومت ایران ممکن است به این نتیجه برسد که آقای ترامپ دیگر به درگیری بازنخواهد گشت؛ بهویژه آنکه ۶۰ روز دیگر به انتخابات میاندورهای نزدیکتر خواهد شد.
پایان دادن به محاصرههای متقابل در مرحله نخست توافق میتواند به اقتصاد جهانی و بهویژه اقتصاد ایران کمک کند. اما تنگه هرمز پیش از جنگ نیز باز بود. صرفاً مبادله یک محاصره با محاصرهای دیگر، شاید راهی برای خروج رئیسجمهور از جنگ فراهم کند، اما پیروزی محسوب نمیشود.
یک توافق خوب باید آنچه از برنامه هستهای ایران باقی مانده را از میان بردارد؛ یعنی همه ذخایر اورانیوم غنیشده و تأسیسات زیرزمینی، همراه با بازرسیهای سختگیرانه و ممنوعیت غنیسازی. در این مسائل مربوط به مرحله دوم همچنان شکافهای بزرگی وجود دارد، و تنها یک دلیل برای آن هست: حکومت ایران همچنان قصد دستیابی به بمب هستهای را دارد و با همین هدف مذاکره میکند.