مت اسپتالنیک / خبرگزاری رویترز / ۲۹ مه ۲۰۲۶
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در تلاش برای پایان دادن به جنگ علیه ایران، خود را در تنگنایی سیاسی میبیند: او از یک سو تحت فشار است تا تنگه هرمز را بازگشایی کند و قیمت بنزین در آمریکا را کاهش دهد، اما همزمان با احتمال واکنش منفی تندروهای ضدایرانی در حزب خود در برابر هرگونه امتیازدهی به تهران مواجه است.
معضل ترامپ در هفتهای از دیپلماسی فشرده آشکار شد؛ هفتهای که با انتشار خبرهایی درباره شکلگیری یک توافق چارچوبی همراه بود؛ توافقی که بنا به گفته منابع آگاه، آتشبس کنونی را تمدید میکند، کنترل خفهکننده ایران بر مسیر حیاتی انتقال نفت را پایان میدهد و در عین حال، گفتوگو درباره برنامه هستهای ایران را به آینده موکول میکند.
چنین توافق موقتی، در صورت تأیید ترامپ و حاکمان ایران، مهمترین گام به سوی صلح از زمان پیوستن او به اسرائیل در حمله به جمهوری اسلامی در ۲۸ فوریه خواهد بود و میتواند به کاهش قیمتهای سرسامآور انرژی که در پی این درگیری افزایش یافتهاند کمک کند.
اما این توافق همچنین ممکن است با مخالفت بخشی کلیدی از پایگاه سیاسی ترامپ روبهرو شود؛ جمهوریخواهان بانفوذی که از او میخواهند با ازسرگیری حملات، «کار را تمام کند» و مسیر تهران برای دستیابی به سلاح هستهای را ببندد؛ همان دلیلی که ترامپ بارها بهعنوان علت اصلی ورود به جنگ مطرح کرده است.
اوایل این هفته، برخی از متحدان تندروی ضدایرانی ترامپ در واکنش به گزارشها درباره توافق احتمالی، زبان به انتقاد گشودند و حتی استدلال کردند که او ممکن است دستاوردی فراتر از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ ایران ــ که در دوران باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین آمریکا، مذاکره شد و ترامپ در دوره نخست ریاستجمهوریاش آن را لغو کرد ــ به دست نیاورد.
جمهوریخواهان ارشد که بهندرت با ترامپ اختلافنظر علنی پیدا میکنند، از جمله سناتورهای لیندزی گراهام، راجر ویکر و تد کروز، از رئیسجمهور خواستند که مصالحه نکند.
ترامپ در پاسخ، ضمن رد این انتقادها، تأکید کرد که «هیچ عجلهای» ندارد و تنها یک توافق «عالی» را خواهد پذیرفت.
رئیسجمهور آمریکا که میان دو مطالبه متضاد گرفتار شده است ــ یافتن راهحلی سریع برای مهار قیمت بالای بنزین و پایان دادن به جاهطلبیهای هستهای ایران ــ فضای مانور چندانی ندارد.
لورا بلومنفلد، کارشناس خاورمیانه در دانشگاه جانز هاپکینز، گفت: «نوسانهای لفظی ترامپ و چرخشهای ناگهانی او در هفته گذشته نشان میدهد که رئیسجمهوری در تلاش است یک جنگ گسترده را در فضایی بسیار تنگ متوقف کند.»
یک مقام کاخ سفید گفت: «مذاکرات بهخوبی در حال پیشرفت است و او خطوط قرمز خود را بهروشنی مشخص کرده است.»
این مقام که به دلیل حساسیت موضوع خواست نامش فاش نشود، افزود: «رئیسجمهور ترامپ فقط توافقی خوب برای مردم آمریکا خواهد پذیرفت؛ توافقی که باید تضمین کند ایران هرگز به سلاح هستهای دست نخواهد یافت.»
پرسشهای بیپاسخ
اطلاعاتی که روز پنجشنبه درباره مفاد «یادداشت تفاهم» به رسانهها درز کرد، نشان میدهد توافق پیشنهادی بسیاری از پیچیدهترین پرسشها را بیپاسخ گذاشته است.
از جمله این پرسشها میتوان به وضعیت بلندمدت تنگه هرمز، سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده نزدیک به سطح تسلیحاتی ایران و جزئیات هرگونه کاهش احتمالی تحریمها اشاره کرد.
چارچوب در حال شکلگیری، هرچند در این مرحله از تشدید نظامی جلوگیری میکند، اما همچنان فاصله زیادی با خواسته پیشین ترامپ مبنی بر «تسلیم بیقید و شرط» ایران و وعده او برای برچیدن کامل برنامه هستهای تهران دارد. ایران همواره تأکید کرده است که برنامه هستهایاش صرفاً اهداف صلحآمیز دارد.
جیسون برادسکی، مدیر سیاستگذاری سازمان «اتحاد علیه ایران هستهای» ــ یک نهاد غیرانتفاعی سیاستپژوه ــ در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «اگر این مفاد دقیق باشند و توافق نهایی شود، به نظر میرسد جمهوری اسلامی در این یادداشت تفاهم بیش از آمریکا امتیاز میگیرد. وعده گفتوگوهای بیشتر هستهای؟ باید محتاط بود.»
خبرگزاری تسنیم ایران اعلام کرد که متن توافق هنوز نهایی نشده است. ترامپ نیز پیشتر چندین بار گفته بود توافق نزدیک است، اما هیچ تضمینی وجود ندارد که این تلاش تازه، جایی موفق شود که تلاشهای قبلی شکست خوردهاند.
تکاپوی دیپلماتیک این هفته در شرایطی رخ داده که همزمان، دور تازه اما محدودی از حملات متقابل نیز جریان داشته و آتشبس شکننده میان آمریکا و ایران را تحت فشار قرار داده است.
تحلیلگران میگویند به نظر میرسد ترامپ در تلاش است میان وادار کردن ایران به عقبنشینی در موضوعات کلیدی و ارائه امتیازهای محدود از سوی آمریکا توازن برقرار کند؛ امتیازهایی که همچنان به او اجازه دهند نتیجه را بهعنوان یک پیروزی معرفی کند.
بازگشایی تنگه هرمز در سطح بینالمللی با استقبال روبهرو خواهد شد، اما ترامپ در واقع فقط جریان آزاد کشتیرانی را بازمیگرداند؛ وضعیتی که پیش از آغاز جنگ از سوی او وجود داشت.
در همین حال، ساعت سیاسی و اقتصادی برای رئیسجمهور آمریکا در حال تیکتاک کردن است؛ رئیسجمهوری که میزان محبوبیت عمومیاش به پایینترین سطح جدیدی رسیده است.
انتخابات میاندورهای کنگره در ماه نوامبر در پیش است و جمهوریخواهان برای حفظ کنترل کنگره با دشواری روبهرو هستند. همچنین ارزیابیهای تازه نشان میدهد که در صورت ادامه درگیری، اقتصاد جهانی با آسیبهای عمیقی مواجه خواهد شد.
ترامپ نگرانی درباره انتخابات میاندورهای را رد میکند
به نظر میرسد ایران به دنبال آن است که از همان ابتدا بخشی از تحریمها کاهش یابد تا اقتصاد آسیبدیده خود را تقویت کند؛ موضوعی که منتقدان ترامپ نگراناند او در مسیر دستیابی به توافقی برای پایان جنگ نتواند در برابر آن مقاومت کند.
اما ترامپ در نشست کابینه روز چهارشنبه، ظاهراً در پاسخ به منتقدان خود، بار دیگر بر مواضع حداکثری تأکید کرد و گفت که برایش اهمیتی ندارد انتخابات میاندورهای چه نتیجهای خواهد داشت. با این حال، دستیاران او در محافل خصوصی ابراز نگرانی کردهاند که قیمت بالای بنزین میتواند به شانس انتخاباتی جمهوریخواهان آسیب بزند.
تحلیلگران میگویند ایران نشان داده که به برتری خود اطمینان دارد؛ چرا که ثابت کرده میتواند از حملات نظامی گسترده جان سالم به در ببرد و همزمان جریان یکپنجم عرضه نفت جهان را مختل کند.
جان آلترمن از اندیشکده «مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی» گفت: «رئیسجمهور از هر جهت نشان میدهد که میخواهد این ماجرا هرچه زودتر تمام شود. همین موضوع باعث میشود ایرانیها سرسختتر شوند.»
چرخشهای ناگهانی هفته گذشته چیز تازهای برای رئیسجمهوری نبود که در کارزار انتخاباتی خود وعده داده بود آمریکا را وارد جنگهای غیرضروری نکند، اما در نهایت ایالات متحده را وارد یک درگیری خارجی کرد، بیآنکه بهروشنی منطق این تصمیم را توضیح دهد.
تحلیلگران میگویند نحوه تصمیمگیری ترامپ برای پایان دادن به این درگیری، عامل مهمی در شکل دادن به میراث سیاست خارجی او در دوره دوم ریاستجمهوریاش خواهد بود.