تابآوری ایران در برابر محاصره آمریکا چقدر است؟
حنا موسوی، گئورگی کانچف و بنوا فوکون / والاستریت ژورنال / ۲۷ مه ۲۰۲۶
در آغاز سال جاری، حکومت ایران با گستردهترین اعتراضات چند سال اخیر روبهرو شد؛ اعتراضاتی که در پی خشم عمومی از افزایش سرسامآور قیمتها و فروپاشی اقتصاد شکل گرفت. هزاران نفر در جریان سرکوبی خشونتآمیز کشته شدند.
اکنون، در حالی که کشور از جنگ آسیب دیده و زیر فشار محاصره دریایی آمریکا در تنگنا قرار گرفته است، وضعیت ایران از گذشته نیز وخیمتر شده؛ آن هم در شرایطی که واشنگتن میکوشد تهران را به توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز وادار کند. این وضعیت رهبران جمهوری اسلامی را در برابر این پرسش قرار داده که آیا میتوانند آنقدر در برابر فشارها مقاومت کنند تا امتیازهای بیشتری از طرف مقابل بگیرند یا نه.
محاصره کنونی، درآمدهای نفتی ایران را به شدت کاهش داده و این خطر را افزایش داده است که ایران به دلیل کمبود ظرفیت ذخیرهسازی نفت خام، ناچار به تعطیلی برخی چاههای نفت شود. مقامهای ایرانی از مردم خواستهاند در مصرف سوخت، برق و آب صرفهجویی کنند؛ نشانهای از آنکه فشار اقتصادی از پایانههای نفتی و کارخانهها فراتر رفته و به زندگی روزمره مردم رسیده است. صنایع حیاتی آسیب دیدهاند و بیش از یک میلیون ایرانی در حالی شغل خود را از دست دادهاند که ارزش پول ملی به پایینترین سطح تاریخی خود سقوط کرده است.
قیمت کالاهای اساسی مانند برنج، گوشت، نان و پنیر در هفتههای اخیر به شدت افزایش یافته و فشار مضاعفی بر خانوارهای ایرانی وارد کرده است. این وضعیت همچنین فشار بر دولت را برای جلوگیری از تکرار موج قبلی اعتراضات خیابانی افزایش داده است. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، و دیگر چهرههای عملگرا به خوبی میدانند که اگر قرار باشد ثبات سیاسی حفظ شود، باید جلوی این روند نزولی گرفته شود؛ موضوعی که باعث شده وخامت اوضاع اقتصادی به یکی از اهرمهای اصلی فشار در مذاکرات با واشنگتن تبدیل شود.
پزشکیان روز چهارشنبه در جمع اعضای اتاق بازرگانی تهران گفت: «جنگ اصلی در میدان اقتصاد است. اگر شما شکست بخورید، کشور شکست میخورد.»
اسفندیار باتمانقلیچ، مدیرعامل اندیشکده اقتصادی «بورس و بازار»، گفت: «اگر این درگیری ادامه پیدا کند، ایران وارد مسیری اقتصادی بسیار منفی خواهد شد که بازگشت از آن بسیار دشوار است. بنابراین، انگیزه برای مذاکره در ایران وجود دارد.»
ایران توان ادامه نامحدود جنگ را ندارد
هدف اولیه دولت ترامپ، دستیابی به توافقی با ایران برای بازگشایی تنگه هرمز و آزادسازی جریان نفت و گاز به اقتصاد جهانی، در ازای کاهش یا پایان دادن به محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا است. در صورت تحقق چنین توافقی، مذاکرهکنندگان زمان بیشتری خواهند داشت تا درباره توافق نهایی بر سر موضوعات پیچیدهتری مانند کاهش تحریمها و برنامه هستهای ایران مذاکره کنند.
با این حال، حاکمان تندرو ایران تمایل چندانی به دادن امتیاز برای دستیابی به توافق ندارند. آنها در پی آن هستند که از حملات احتمالی آینده جلوگیری کنند و نمیخواهند آمریکا و اسرائیل از این جنگ با این تصور خارج شوند که پیروز شدهاند.
اما در عین حال، به گفته مقامهای ایرانی و عرب، دولت ایران مشتاق دستیابی به گشایش مالی است؛ بهویژه پس از آنکه محاصره آمریکا بحران اقتصادی را عمیقتر کرده است. یکی از مقامهای ایرانی گفت اقتصاد کشور در ماههای نخست جنگ تا حدی دوام آورده بود، زیرا صادرات نفت و واردات کالاهای اساسی ادامه داشت. اما به گفته او، این وضعیت زمانی تغییر کرد که واشنگتن مانع ورود و خروج کشتیها به پایانههای ایرانی شد.
این مقام افزود که ایران توان ادامه نامحدود جنگ را ندارد و گفت: «ملیگرایی فقط تا مدتی جواب میدهد»؛ اشارهای به انگیزه مردم برای حمایت از تلاشهای جنگی حکومت.
فشار اقتصادی اکنون زندگی روزمره مردم را نیز دگرگون کرده است. یک هنرمند ۳۸ ساله در تهران که به دلیل قطع طولانیمدت اینترنت شغل خود را از دست داده، از بار فزاینده تورم در پایتخت و تأثیر شدیدتر آن بر زندگی شخصیاش سخن گفت؛ بهویژه حالا که وضعیت مالی خودش نیز وخیمتر شده است. او گفت کاهش تدریجی محدودیتهای اینترنتی نیز کمکی به بهبود اوضاع نکرده است.
به گفته این زن، قیمت کالاهای ضروری به شدت افزایش یافته و جهشهای ناگهانی و غیرقابل پیشبینی قیمتها، زندگی روزمره را هر روز بیثباتتر میکند.
او گفت در ماه مارس حدود نیم کیلو پنیر لیقوان ــ یکی از اقلام پرمصرف در بسیاری از خانوادههای ایرانی ــ را حدود ۴۵۰ هزار تومان، معادل ۳ دلار و ۴۰ سنت، خریده بود. اما اکنون همان مقدار پنیر ۸۰۰ هزار تومان قیمت دارد. تومان واحد رایج غیررسمی پول در ایران است که معادل ۱۰ ریال محسوب میشود و مردم برای پرهیز از محاسبه با ارقام میلیونی ریال از آن استفاده میکنند.
او گفت: «نگرانی همه این است که فردا برای چیزهایی که امروز خریدهاند، چقدر باید پول بدهند.»
ذخایر ارزی برای پوشش حداکثر سه ماه واردات
تحلیلگران میگویند هرچه محاصره طولانیتر شود، فشارها نیز بیشتر خواهد شد. پژوهشگران مؤسسه «کپیتال اکونومیکس» برآورد کردهاند که ذخایر ارزی در دسترس ایران تنها برای پوشش حداکثر سه ماه واردات پیش از جنگ کفایت میکند.
این وضعیت گزینههای تهران را در صورت ادامه قطع درآمدهای نفتی به شدت محدود میکند و خطر بازگشت ناآرامیها را افزایش میدهد؛ بهویژه پس از آنکه اعتراضات پیش از جنگ بر سر تورم و سقوط ارزش پول ملی، کشور را متزلزل کرده بود.
مؤسسه «کپیتال اکونومیکس» در یادداشتی برای مشتریان خود نوشت: «حکومت باید هزینه تحمل فشار اقتصادی برای دستیابی به اهداف نظامی و ژئوپولیتیکی خود را در برابر خطر آن بسنجد که ضعف اقتصادی طولانیمدت به ناآرامیهای تازه دامن بزند.»
مقامهای ایرانی نیز به تدریج و آشکارتر از گذشته به فشارهای موجود اذعان میکنند.
پزشکیان اخیراً گفته بود که ایران نمیتواند بهسادگی نفت صادر کند، مالیات جمعآوری کند یا مشکلات فعالان اقتصادی را نادیده بگیرد. وزیر نفت نیز پس از حملاتی که بخشهایی از شبکه تأمین سوخت کشور را هدف قرار داد، از مردم خواست در مصرف سوخت صرفهجویی کنند. رسانههای دولتی نیز بارها از مردم خواستهاند مصرف آب، برق و بنزین را کاهش دهند.
بهنام بخشی، سخنگوی شرکت آب و فاضلاب استان تهران، اخیراً اعلام کرد: «تمام دستگاههای اجرایی، سازمانها و نهادهای عمومی ــ اعم از دولتی و غیردولتی ــ موظفاند تجهیزات صرفهجویی در مصرف آب نصب کرده و مصرف آب را مدیریت کنند.» این در حالی است که فصل خشک و کمآبی شدید ایران نیز در آستانه آغاز است.
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، روز سهشنبه گفت دولت در حال بررسی افزایش احتمالی میزان کالابرگهای یارانهای است و تأکید کرد که دولت موظف به حفظ قدرت خرید مردم است. مهاجرانی همچنین بهطور ضمنی به افزایش نارضایتی عمومی اشاره کرد و از مردم خواست به تلاشهای دولت برای حل مشکلات اقتصادی اعتماد کنند.
با وجود فشارهای داخلی، ایران همچنان در مذاکرات خارجی از اهرمهای قابلتوجهی برخوردار است.
ایران نشان داده که در صورت ازسرگیری درگیریها، میتواند هزینههایی را به آمریکا، اقتصادهای منطقه و بازار جهانی انرژی تحمیل کند؛ موضوعی که موقعیت چانهزنی واشنگتن را تضعیف کرده و دولت ترامپ را برای دستیابی به توافق، بیش از پیش تحت فشار قرار داده است.
باتمانقلیچ گفت: «فشار اقتصادی شدیدتر شده، اما ایران در طول جنگ راهی پیدا کرده تا بخشی از این فشار را به بیرون منتقل کند.»