نشت نفت به جزیرهای بکر در خلیج فارسِ رسید
صنم ماحوزی، اریکا سولومون و دوون لام
نیویورک تایمز / ۱۹ مه ۲۰۲۶
بر اساس ویدئوهایی که در شبکههای اجتماعی منتشر شدهاند، یک لکه نفتی به سواحل جزیرهای بکر متعلق به ایران در خلیج فارس رسیده است؛ جزیرهای که آبهای شفاف و فیروزهای آن پناهگاهی برای لاکپشتهای دریایی و دلفینهای در معرض خطر به شمار میرود.
جزیره کوچک و غیرمسکونی شیدور یکی از مهمترین ذخیرهگاههای طبیعی حفاظتشده ایران است. این جزیره دارای صخرههای بزرگ مرجانی و محل زادآوری بیش از ۸۰ هزار پرنده است.
ویدئوهایی که روزنامه نیویورکتایمز صحت آنها را تأیید کرده، نوارهای عظیم و تیره نفت را نشان میدهد که در امتداد سواحل سفید و بکر جزیره پیچوتاب میخورند. در این تصاویر، پرندگان، لاکپشتها و خرچنگها دیده میشوند که در میان تودههای قیر گرفتار شدهاند.
کاوه مدنی، مدیر مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل، گفت: «این مکان را مالدیوِ ایران مینامند؛ جایی بسیار زیبا.»
این ویدئوها برخی از نخستین شواهد خسارتهای زیستمحیطی جنگ در منطقه را ارائه میکنند. از زمانی که ایالات متحده و اسرائیل در اواخر فوریه جنگ را آغاز کردند، ایران تحت قطع گسترده اینترنت قرار داشته و این مسئله مشاهده پیامدهای جنگ را بهشدت محدود کرده است.
در یکی از ویدئوها، یک قایق کوچک در آبهایی که بر اثر لکه نفتی تیره شده حرکت میکند، در حالی که مردان داخل قایق به دود غلیظی اشاره میکنند که از پالایشگاه نفت در جزیره لاوانِ نزدیک به آسمان برخاسته است.
به نظر میرسد این ویدئوها اندکی پس از هشتم آوریل ضبط شده باشند؛ زمانی که رسانههای دولتی ایران اعلام کردند پالایشگاه لاوان، چند ساعت پس از اجرایی شدن آتشبس، هدف حمله قرار گرفته است. مشخص نیست چرا این ویدئوها بیش از یک ماه بعد منتشر شدهاند، اما احتمالاً این موضوع به کاهش اخیر محدودیتهای قطع سراسری اینترنت در ایران مربوط است.
مدنی گفت که علت این ویرانی به احتمال زیاد حملات به پالایشگاه لاوان بوده است.
او افزود: «میتوانم با اطمینان زیادی بگویم که آن ویدئو مربوط به نشت نفت لاوان است و ما علت آن را میدانیم.»
لکه نفتی دیگری نیز در نزدیکی جزیره خارک، یکی از مهمترین مراکز صادرات و ذخیرهسازی نفت ایران، مشاهده شده است. اما علت آن هنوز روشن نیست.
برخی مقامهای آمریکایی ایران را متهم کردهاند که نفت را در آبهای خلیج فارس تخلیه کرده یا در مدیریت آن سهلانگاری کرده است. ایران این ادعا را رد کرده و مدنی نیز گفت هیچ مدرک موجودی برای پشتیبانی از فرضیه تخلیه عمدی نفت وجود ندارد.
ویدئویی که توسط نیویورک تایمز تأیید شده است، نشان میدهد که نفت، خط ساحلی جزیره شیدور را پوشانده است و دود از پالایشگاه لاوان که در دوردست دیده میشود، بلند میشود.
منبع: @ehsanjalali2000، در اینستاگرام
میزان خسارت نشتهای نفتی به اکوسیستم شکننده خلیج فارس هنوز مشخص نیست. اما منوچهر شیرزایی، کارشناس محیط زیست ایرانی و استاد ژئوفیزیک و سنجش از دور در دانشگاه ویرجینیا تک، گفت این خسارتها میتواند فراتر از حیات جانوری باشد.
او گفت: «یکی از فوریترین و گستردهترین پیامدها میتواند تأثیر بر زیرساختهای شیرینسازی آب باشد، زیرا بسیاری از کشورهای حاشیه خلیج فارس بهشدت به آب شیرینشده دریا برای تأمین آب شهری و صنعتی وابستهاند.»
او افزود: «این تأسیسات مستقیماً آب را از خلیج فارس برداشت میکنند و به همین دلیل در برابر آلودگی نفتی بسیار آسیبپذیر هستند.»
شیرزایی گفت با استفاده از تصاویر ماهوارهای توانسته چندین لکه نفتی را در آبهای اطراف شیدور و لاوان شناسایی کند. او همچنین با استفاده از تصاویر ماهوارهای اوایل ماه مه، لکه بزرگ نفتی نزدیک جزیره خارگ را تشخیص داده است؛ لکهای که میتواند پیامدهای زیستمحیطی جدی دیگری برای منطقه داشته باشد.
کارشناسان میگویند این نشتهای نفتی در مقطع بسیار حساسی برای اکوسیستم ظریف منطقه رخ داده است. اکنون فصل زادآوری بسیاری از پرندگان است؛ پرندگانی که ممکن است برای یافتن غذا برای جوجههای خود در اطراف جزیره شیدور با مشکل مواجه شوند و فرصت کافی برای سازگار شدن با تغییر ناگهانی زیستگاهشان نداشته باشند.
در سواحل شیدور، در این زمان از سال باید هزاران نوزاد لاکپشت از تخم بیرون بیایند؛ اما اکنون شنها با نفت پوشیده شده و این وضعیت ممکن است نخستین گامهای آنها را به مرگبارترین لحظات زندگیشان تبدیل کند.
کارشناسان میگویند تأثیر این خسارت میتواند شدیدتر شود، زیرا خلیج فارس یک اقیانوس باز نیست بلکه پهنهای نیمهبسته است و گردش کندتر آب باعث میشود لکههای نفتی برای مدت طولانیتری باقی بمانند. این مسئله هم آسیب به انسانها و حیوانات را تشدید میکند و هم به گسترش لکههای نفتی کمک میکند.
ایمان ابراهیمی، فعال محیط زیست ایرانی که چهار سال جمعیت پرندگان شیدور را پایش کرده، گفت: «وقتی نفت وارد خلیج فارس میشود، دیگر در چارچوب منطق جنگ باقی نمیماند.»
او افزود: «این آلودگی به سواحل، آشیانهها، پرها، نوزادان لاکپشت، محل پرورش ماهیها و بدن حیواناتی سرایت میکند که به تمام منطقه تعلق دارند.»