اریکا سولومون و فالح حسن / نیویورک تایمز / ۱۷ مه ۲۰۲۶
کامیونی که ساعت ۲ بعدازظهر روز سوم مارس از کنار اردوگاه بادیهنشینان در صحرای ناهموار غرب عراق عبور میکرد، برای ساکنان آن منطقه منظرهای آشنا بود؛ وانت یکی از چوپانان محلی که در مسیر نزدیکترین شهر، النخیب، حرکت میکرد. اما بازگشت آن چند ساعت بعد، در حالی که شعلهور شده و بدنهاش سراسر جای گلوله داشت، بههیچوجه عادی نبود.
سه شاهد از ساکنان اردوگاه گفتند که یک بالگرد در تعقیب این خودرو بود و بارها به سوی آن تیراندازی کرد تا سرانجام خودرو در میان شنها از حرکت ایستاد.
این حمله مرگبار که پیشتر گزارش نشده بود، پس از آن رخ داد که عواد الشمری، ۲۹ ساله، برای خرید مواد غذایی راهی شهر شد؛ این را پسرعموی او، امیر الشمری، به روزنامه نیویورکتایمز گفت. اما این چوپان بهجای آنکه به خانه بازگردد، بهطور اتفاقی به یک راز بهشدت محافظتشده نظامی اسرائیل در دل صحرای عراق برخورد کرد؛ رازی که خانوادهاش معتقدند جان او را گرفت.
کشف عواد الشمری در نهایت پرده از این واقعیت برداشت که عراق، برای بیش از یک سال، میزبان دو پایگاه مخفی بوده که بهطور متناوب توسط اسرائیل ــ کشوری متخاصم ــ اداره میشدهاند.
مقامهای ارشد عراقی و منطقهای گفتند که عواد الشمری در فاصله میان آغاز سفر نافرجامش تا پایان خونین آن، با فرماندهی نظامی منطقه تماس گرفته و آنچه را دیده بود گزارش کرده بود: گروهی از سربازان، بالگردها و چادرهایی که پیرامون یک باند فرود موقت مستقر بودند. به گفته این مقامها، اسرائیل از آن محل برای پشتیبانی از عملیات نظامی خود علیه ایران، شریک منطقهای بغداد، استفاده میکرد.
پیشتر روزنامه والاستریت ژورنال از وجود یک پایگاه اسرائیلی در عراق خبر داده بود. مقامهای عراقی به نیویورکتایمز گفتند که پایگاه دومی نیز وجود داشته که تاکنون فاش نشده بود و آن هم در صحرای غربی عراق قرار داشت.
به گفته مقامهای امنیتی منطقه، پایگاهی که عواد الشمری به آن برخورد کرده بود، پیش از جنگ کنونی میان ایالات متحده، اسرائیل و ایران ایجاد شده بود و در جریان جنگ ۱۲ روزه علیه تهران در ژوئن ۲۰۲۵ مورد استفاده قرار گرفت.
یکی از مقامهای منطقهای گفت نیروهای اسرائیلی از اواخر سال ۲۰۲۴ مقدمات ساخت این پایگاه موقت را آغاز کرده بودند؛ از جمله شناسایی نقاط دورافتادهای که بتوان در درگیریهای آینده از آنها استفاده کرد.
ارتش اسرائیل به درخواستهای مکرر برای اظهارنظر درباره این اردوگاهها یا کشته شدن عواد الشمری پاسخی نداد.
شاهدان مرگ الشمری به دلیل نگرانیهای امنیتی، به شرط ناشناس ماندن صحبت کردند. بیشتر مقامهایی که درباره پایگاههای اسرائیلی سخن گفتند نیز به دلیل حساسیت بالای موضوع امنیتی، خواستار حفظ هویت خود شدند.
اطلاعاتی که این افراد ارائه کردند نشان میدهد دستکم یکی از این پایگاهها ــ همان پایگاهی که عواد الشمری بهطور اتفاقی کشف کرد ــ از ژوئن ۲۰۲۵ یا حتی پیش از آن برای واشنگتن شناختهشده بوده است. این موضوع به احتمال زیاد به آن معناست که ایالات متحده، دیگر متحد کلیدی بغداد، این واقعیت را که نیروهای متخاصم در خاک عراق حضور دارند، از دولت عراق پنهان کرده بود.
وعد القدو، نماینده پارلمان عراق که در جلسه محرمانهای درباره این پایگاه حضور داشته، گفت: «این مسئله نشاندهنده بیاعتنایی آشکار به حاکمیت عراق، دولت و نیروهای آن، و همچنین کرامت مردم عراق است.»
مقامهای منطقهای گفتند نقش ایالات متحده در ساختار امنیتی عراق بخشی از محاسبات اسرائیل بود که به این کشور اطمینان میداد میتواند بهصورت مخفیانه در عراق فعالیت کند.
دو مقام امنیتی عراقی گفتند که هم در جنگ کوتاه سال گذشته و هم در درگیری کنونی، واشنگتن عراق را وادار کرده بود رادارهای خود را خاموش کند تا از هواپیماهای آمریکایی محافظت شود؛ اقدامی که بغداد را بیش از پیش برای شناسایی فعالیتهای خصمانه به نیروهای آمریکایی وابسته کرد.
افشای این پایگاهها همچنین پرسشهای دشواری را برای عراق مطرح میکند؛ از جمله اینکه آیا نیروهای عراقی واقعاً تا زمانی که یک چوپان این موضوع را فاش نکرده بود از حضور نیروهای خارجی بیاطلاع بودند؟ یا از آن آگاه بودند اما تصمیم گرفتند نادیدهاش بگیرند؟
هر یک از این دو احتمال نشان میدهد که عراق، کشوری که سالها میان واشنگتن و تهران گرفتار کشمکش بوده، همچنان قادر نیست کنترل کامل بر قلمرو خود اعمال کند.
وعد القدو گفت: «موضع فرماندهان امنیتی ما شرمآور است.»
سرلشکر علی الحمدانی، فرمانده نیروهای فرات غربی ارتش عراق، گفت ارتش بیش از یک ماه پیش از کشف این پایگاه توسط چوپان، به حضور اسرائیل در صحرا مشکوک شده بود.
او گفت: «تا این لحظه، دولت درباره این موضوع سکوت کرده است.»
دولت عراق که اذعان رسمی به وجود پایگاههای اسرائیلی برایش مسئلهای بسیار حساس است، هنوز نیز وجود این پایگاهها را تأیید نکرده است. عراق هیچ رابطه دیپلماتیکی با اسرائیل ندارد و افکار عمومی این کشور اسرائیل را دشمن میدانند. سپهبد سعد معن، سخنگوی نیروهای امنیتی عراق، به نیویورکتایمز گفت که عراق «هیچ اطلاعاتی درباره محل استقرار هیچ پایگاه نظامی اسرائیلی ندارد.»
افزایش خشم عمومی در عراق نسبت به این افشاگریها میتواند تلاشهای آمریکا برای مهار نفوذ ایران در این کشور را تهدید کند؛ آن هم در حالی که سرانجام این جنگ همچنان نامشخص است.
دو مقام امنیتی منطقهای گفتند پایگاهی که عواد الشمری آن را افشا کرد، توسط اسرائیل برای پشتیبانی هوایی، سوختگیری و ارائه خدمات درمانی مورد استفاده قرار میگرفت.
این پایگاه با هدف کاهش مسافتی ایجاد شده بود که هواپیماهای اسرائیلی برای رسیدن به ایران باید طی میکردند. این حضور قرار بود موقتی باشد و صرفاً برای کمک به عملیات نظامی ــ از جمله در جنگ ژوئن ۲۰۲۵ ــ به کار رود؛ جنگی که به گفته دو مقام منطقهای، این پایگاه در آن بسیار کارآمد بود.
سپهبد ایال زمیر، رئیس ستاد ارتش اسرائیل، پس از جنگ سال گذشته در سخنرانیای گفت موفقیت عملیات نظامی اسرائیل «از جمله به لطف هماهنگی و عملیات فریب انجامشده توسط نیروهای هوایی و یگانهای کماندویی زمینی» ممکن شده است.
فرماندهی مرکزی پنتاگون، که مسئول نظارت بر عملیات نظامی در خاورمیانه است، از اظهارنظر درباره عملیات اسرائیل در عراق خودداری کرد و پرسشها را به ارتش اسرائیل ارجاع داد.
اما فرماندهان ارشد پیشین ارتش آمریکا، مقامهای پنتاگون و دیپلماتهای آمریکایی که در منطقه خدمت کردهاند، گفتند با توجه به روابط نزدیک نظامی میان آمریکا و اسرائیل، غیرقابل تصور است که فرماندهی مرکزی آمریکا از حضور اسرائیل در غرب عراق بیاطلاع بوده باشد.
رازی خطرناک
به گفته سرلشکر الحمدانی، فرمانده منطقهای عراق، جوامع بادیهنشین در صحرای غربی عراق هفتهها بود که فعالیتهای غیرعادی نظامی را به فرماندهی منطقه گزارش میدادند.
او گفت ارتش تصمیم گرفت به منطقه نزدیک نشود و در عوض از فاصله دور، آنچه را فرماندهان به حضور نیروهای اسرائیلی مشکوک بودند، تحت «پایش و مراقبت اطلاعاتی» قرار دهد. مقامهای عراقی از همتایان آمریکایی خود درخواست اطلاعات کردند، اما پاسخی دریافت نکردند.
به گفته پسرعموی عواد الشمری و همچنین سرلشکر فهیم الگریطی، سخنگوی فرماندهی عملیات منطقهای کربلا، در روزی که عواد بهطور اتفاقی با نیروهای خارجی مواجه شد، او نیز با مقامهای محلی تماس گرفته بود.
اندکی بعد، به گفته سرلشکر الگریطی و خانواده عواد الشمری، ارتش و بستگان او ارتباط خود را با وی از دست دادند.
خانوادهاش دو روز جستوجو کردند تا سرانجام ساکنان بادیهنشینی را یافتند که شاهد کشته شدن او بودند و از سرنوشتش باخبر شدند.
امیر، پسرعموی او، گفت: «به ما گفتند یک وانت سوخته شبیه خودروی عواد آنجاست، اما هیچکس جرأت نمیکرد به آن منطقه برود. وقتی رسیدیم، ماشین و جسد را سوخته پیدا کردیم.»
خانواده او تصاویری از پیکر خونآلودش منتشر کردند؛ سر و انگشتانش سیاه شده بود و وانتش کاملاً سوخته بود. آنان پیکر او را در کنار همان خودرو، زیر سنگقبری ساده و خاکستری، به خاک سپردند.
به گفته سرلشکر الگریطی و سرلشکر الحمدانی، یک روز پس از گزارش این چوپان، فرماندهی منطقهای عراق مأموریتی شناسایی به محل اعزام کرد.
بر اساس بیانیهای که یک روز بعد از سوی فرماندهی عملیات مشترک عراق منتشر شد، یگانهای اعزامی هنگام نزدیک شدن به منطقه هدف تیراندازی قرار گرفتند. در این حمله یک سرباز کشته شد، دو نفر زخمی شدند و دو خودرو نیز بمباران شد؛ سپس نیروها تصمیم به عقبنشینی گرفتند.
در بغداد، مقامهای ارشد امنیتی عراق در تلاش بودند بفهمند دقیقاً چه رخ داده است.
دو مقام ارشد گفتند تلاشهای آنان بارها از سوی فرماندهان بلندپایه نظامی ناکام گذاشته شد؛ فرماندهانی که سعی داشتند ابعاد حادثه را کماهمیت جلوه دهند.
در عرصه عمومی، فرماندهی عملیات مشترک عراق اعلام کرد نیروهای «خارجی» به سربازان عراقی حمله کردهاند و افزود که شکایتی را به شورای امنیت سازمان ملل ارائه کرده است.
اما در پشت درهای بسته، ژنرال عبدالامیر یارالله، رئیس ستاد نیروهای مسلح عراق، با همتایان خود در ارتش آمریکا تماس گرفت؛ این را سرلشکر الحمدانی و دو مقام ارشد عراقی تأیید کردند. سرلشکر الحمدانی گفت: «آنها تأیید کردند که این نیروها آمریکایی نیستند. بنابراین ما فهمیدیم که اسرائیلی هستند.»
چهار روز پس از حمله به نیروهای عراقی، در هشتم مارس، پارلمان عراق فرماندهان نظامی را وادار کرد گزارشی محرمانه ارائه دهند. نمایندگانی که در آن جلسه حضور داشتند گفتند اجازه ندارند جزئیات را علنی کنند. با این حال، یکی از آنان به نام حسن فدعم به نیویورکتایمز گفت اسرائیل دستکم یک پایگاه دیگر نیز در داخل عراق ایجاد کرده است.
او گفت: «پایگاه النخیب فقط همان موردی است که فاش شد.»
یک مقام عراقی دیگر نیز وجود پایگاه دومی را تأیید کرد، بیآنکه محل دقیق آن را فاش کند؛ تنها گفت که آن نیز در منطقهای بیابانی در غرب عراق قرار دارد.
به گفته یک مقام ارشد کنونی و یک مقام پیشین عراقی، پروتکل رسمی ایجاب میکند واشنگتن بغداد را از هرگونه فعالیت در خاک عراق مطلع سازد.
این مسئله به گفته این مقامها بدان معناست که واشنگتن یا فعالیت اسرائیل را پنهان کرده، یا فرماندهی عالی عراق را در جریان عملیات قرار داده و آنان موضوع را محرمانه نگه داشتهاند. با این حال، این مقامها معتقد بودند بسیار بعید است رهبران عراقی تا پیش از افشای ماجرا توسط آن چوپان، بدانند این حضور متعلق به اسرائیل است؛ و به احتمال زیاد تصور میکردند این پایگاهها آمریکایی هستند.
موازنهای شکننده
از زمان حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، بغداد همواره ناچار بوده میان واشنگتن، اشغالگر پیشین خود، و ایران، همسایه قدرتمندش، نوعی موازنه سیاسی برقرار کند.
دولت ترامپ فشار گستردهای بر عراق وارد کرده تا نفوذ ایران را محدود کند. واشنگتن بهویژه خواهان خلع سلاح گروههای شبهنظامی نزدیک به ایران و جلوگیری از حضور آنها در ساختار دولت و نیروهای امنیتی عراق است.
رهبران عراق طی سالهای گذشته یا نتوانستهاند یا نخواستهاند چنین کاری انجام دهند؛ مسئلهای که تنشها با واشنگتن را افزایش داده است.
رمزی مردینی، بنیانگذار شرکت مشاوره ریسک «جئوپول لب» در خاورمیانه، گفت وجود پایگاههای اسرائیلی در عراق، تعادل شکننده موجود را بیش از پیش در معرض خطر قرار داده است.
او گفت: «اکنون هرگونه همکاری با آمریکا ممکن است بهعنوان همسویی با اسرائیل تعبیر شود. اگر جنگ با ایران از سر گرفته شود، این موضوع میتواند بهانهای برای دخالت مستقیمتر نظامی ایران در عراق فراهم کند.»
او افزود این مسئله همچنین میتواند به گروههای شبهنظامی نزدیک به ایران دلیلی بدهد تا از خلع سلاح خودداری کنند.
امروز، پایگاه اسرائیلی در النخیب دیگر فعال نیست. وضعیت پایگاه دیگر اسرائیل در عراق همچنان نامشخص است.
خانواده آن چوپان میگویند قتل او نادیده گرفته شده است.
امیر، پسرعموی او، گفت: «آنها میخواهند دولت درباره این حادثه و علت وقوع آن تحقیق کند. آنها میخواهند حقوق او محترم شمرده شود.»