ریور آکیرا دیویس / نیویورک تایمز / ۱۷ مه ۲۰۲۶
در قطر، شبهجزیرهای بیابانی که در خلیج فارس پیشروی کرده است، گاز طبیعی این کشور را از منطقهای دورافتاده و متکی به صید مروارید، به یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان تبدیل کرد.
قطر طی سه دهه، خطوط تأمین گستردهای ایجاد کرد و هر سال دهها میلیارد دلار گاز طبیعی مایعشده را از طریق تنگه هرمز به بنادر سراسر آسیا و اروپا ارسال میکرد.
این کشور که بیش از ۶۰ درصد درآمد خود را از گاز و صادرات وابسته به گاز به دست میآورد، از این پول برای تبدیل شبهجزیرهاش به کلانشهری درخشان استفاده کرد. جادههای خاکی بیابانی جای خود را به آسمانخراشهای عظیم شرکتی دادند؛ در پای این ساختمانها نیز سامانههای آبیاری، فرشهای دائمی چمن و گلهای سرخابیرنگ را سیراب میکنند.
ثروت حاصل از گاز، تأمینکننده مالی شبکه مترویی شد که پایتخت، دوحه، را به لوسیل ــ شهری در شمال کشور که میزبان مرکز خریدی به سبک پاریسی و شهربازیای با برف مصنوعی است ــ متصل میکند. این ثروت همچنین صرف برگزاری پرهزینهترین جام جهانی فوتبال و ایجاد صندوق ثروت ملی ۶۰۰ میلیارد دلاری شد که در داراییهایی از فرودگاه هیترو لندن تا ساختمان امپایر استیت نیویورک سهام دارد.
اما در ماه فوریه، دروازه قطر به جهان ناگهان بسته شد.
بسته شدن تنگه هرمز به این معناست که طی بیش از دو ماه گذشته، عملاً هیچ گازی از سواحل قطر خارج نشده است. این کشور همچنین از مسیرهای دریاییای که از طریق آنها همهچیز، از خودرو گرفته تا محصولات غذایی، وارد میکرد، جدا شده است. نگرانیها درباره بیثباتی منطقهای به گردشگری آسیب زده و فضای کسبوکار را تضعیف کرده است.
راس لفان، مرکز صنعتی تولید گاز قطر، تعطیل شده و جادهها مسدود هستند. در این بندر عظیم در جنوب دوحه، جرثقیلهای بارگیری بیحرکت ماندهاند. در سراسر پایتخت، هتلها و بوتیکها در سکوتی محسوس فرو رفتهاند. همزمان با توقف تجارت گاز طبیعی مایعشده، پیشبینیهای رشد اقتصادی قطر بهشدت کاهش یافته است.
احمد هلال، مدیرعامل گروه آسیا، یک شرکت مشاوره راهبردی، در گفتوگویی در دوحه گفت: «صادرات گاز برای قطر چیزی کمتر از یک ستون بنیادین نیست.» او افزود: «هیچیک از آنچه اینجا میبینید بدون ثروت حاصل از انرژی ممکن نبود. به همین دلیل است که قطر بهسرعت وارد وضعیت مالی بسیار دشواری میشود.»
تحول اقتصادی قطر از دهه ۱۹۹۰ آغاز شد؛ زمانی که این کشور بر روی ابرسرد کردن گاز میدان شمالی ــ بزرگترین مخزن گاز طبیعی جهان در شمالشرق قطر ــ تا منفی ۱۶۲ درجه سانتیگراد سرمایهگذاری بزرگی انجام داد. این فرآیند، گاز را به مایع تبدیل میکرد و به قطر اجازه میداد بدون نیاز به خطوط لوله منطقهای، گاز را به تمام نقاط جهان صادر کند.
این آغاز تولد یک ابرقدرت انرژی بود. قطر که نخستین محموله ۶۰ هزار تنی خود را در سال ۱۹۹۶ به ژاپن فرستاد، تا سال ۲۰۱۰ ظرفیت تولیدش را به ۷۷ میلیون تن رسانده بود. در بیشتر سالهای دهه بعد، قطر از نظر درآمد سرانه، ثروتمندترین کشور جهان بود.
ساکنان محلی از آن دوران بهعنوان دورهای از تغییرات سریع یاد میکنند. در شمال دوحه و در دل بیابان، شهر صنعتی راس لفان بیش از ۱۰۰ مایل مربع از تأسیسات فرآوری و مایعسازی گاز را دربر میگیرد.
در جنوب پایتخت نیز کیلومترها تأسیسات صنعتی در امتداد ساحل گسترده شدهاند که آمونیاک و کود شیمیایی تولیدشده از گازی را که از راس لفان منتقل میشود، تولید میکنند. مشعلهای عظیم گاز، شعلههای نارنجیرنگی را به آسمان پرتاب میکنند و چشماندازی را که در غیر این صورت در گرد و غبار و مهدود محو میشد، قطع میکنند.
از دهه ۱۹۹۰ تا دهه ۲۰۱۰، اقتصاد قطر شکوفا شد و بهطور میانگین سالانه حدود ۱۳ درصد رشد کرد. برای تأمین نیروی لازم این توسعه گسترده، قطر به ورود انبوه کارگران خارجی متکی بود. امروز حدود ۹۰ درصد از جمعیت ۳.۲ میلیون نفری این کشور را اتباع غیرقطری تشکیل میدهند.
قطر برای تداوم این روند، در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد که تولید گاز طبیعی مایعشده میدان شمالی را تا سال ۲۰۲۷ به ۱۲۶ میلیون تن در سال افزایش خواهد داد. پیش از جنگ، ظرفیت این کشور حدود ۷۷ میلیون تن بود. این طرح توسعه یکی از بزرگترین پروژههای انرژی برنامهریزیشده در جهان به شمار میرود.
اما در اواخر فوریه، بخش عمده این فعالیتها ناگهان متوقف شد. برخلاف همسایگانش، عربستان سعودی و امارات متحده عربی که خطوط لولهای برای دور زدن تنگه هرمز دارند، قطر از نظر جغرافیایی پشت این آبراه گرفتار شده است.
ظرف ۲۴ ساعت پس از محاصره ایران، شرکت دولتی «قطر انرژی» اعلام کرد که قادر به اجرای قراردادهای خود نیست. دو هفته بعد، موشکها و پهپادهای ایرانی به تأسیسات راس لفان قطر حمله کردند؛ حملهای که به تجهیزات حیاتی آسیب زد و موجب کاهش ۱۷ درصدی ظرفیت تولید قطر شد.
این خسارتها به این معناست که حتی اگر تنگه هرمز همین فردا باز شود، بازگشت به سطح تولید پیش از جنگ سالها زمان خواهد برد. تحلیلگران برآورد میکنند که شرکت «قطر انرژی» از زمان آغاز جنگ تاکنون میلیاردها دلار زیان متحمل شده و هر روزی که تنگه بسته باقی بماند، صدها میلیون دلار دیگر از محل فروش ازدسترفته و هزینه اجاره کشتیهای حملونقل از دست میرود.
صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده است که اقتصاد قطر امسال ۸.۶ درصد کوچک شود و سپس در سال ۲۰۲۷ دوباره رشد کند. پیر-اولیویه گورینشا، اقتصاددان ارشد صندوق بینالمللی پول، در نشست خبری اخیر این نهاد گفت که برای کشورهایی مانند قطر، هر روزی که تنگه بسته بماند، چشمانداز آینده تیرهتر میشود.
این جنگ همچنین نوع دیگری از آسیبپذیری را آشکار کرده است. قطر در چارچوب تلاش بلندمدت خود برای کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، کوشیده بود خود را به مقصدی گردشگری و مرکزی برای تجارت و امور مالی بینالمللی تبدیل کند.
قطر در سال ۲۰۱۹ الزام شرکتهای خارجی به داشتن شریک محلی را لغو کرد و همزمان، برای مسافران ترانزیتی، اقامت در هتلهای لوکس را یارانهای کرد. ساکنان میگویند پیش از جنگ، تقریباً هیچ ماهی بدون برگزاری یک رویداد بزرگ ورزشی بینالمللی ــ از مسابقات فرمول یک گرفته تا رقابتهای شمشیربازی ــ سپری نمیشد.
اما از زمان آغاز جنگ، تعداد بازدیدکنندگان بینالمللی قطر در پی هشدارهای سفر صادرشده از سوی ایالات متحده و دیگر دولتها بهشدت کاهش یافته است. بسیاری از شرکتهای چندملیتی نیز به دلیل نگرانی از بیثباتی منطقهای، کارکنان خود را از کشور خارج کردهاند. شورای جهانی سفر و گردشگری در ماه مارس برآورد کرد که خاورمیانه روزانه ۶۰۰ میلیون دلار درآمد گردشگری را از دست میدهد.
در قطر، تغییر فضای عمومی کاملاً محسوس است. در سوق واقف، بازار سنتی شهر، فروشندگان میگویند در هفتههای پایانی فصلی که معمولاً اوج گردشگری به شمار میرود، شمار گردشگران خارجی بسیار کمتر شده است. در شهر لوسیل نیز نمایش هماهنگ فوارهها در مرکز خرید «پلاس واندوم» در بعدازظهر یکی از چهارشنبههای اخیر، تنها یک تماشاگر داشت؛ مردی که به دیوار سنگی تکیه داده بود و ساندویچی میخورد.
بر اساس گزارش اخیر فردریک اشنایدر، پژوهشگر ارشد غیرمقیم شورای خاورمیانه در امور جهانی، راهبرد تنوعبخشی اقتصادی قطر ــ همانند بسیاری از همسایگانش ــ به جریان مداوم سرمایه خارجی، عرضه پایدار نیروی کار مهاجر و مهمتر از همه، تصور ثبات وابسته است.
اشنایدر نوشت تصاویری از فرودگاه قطر در وضعیت هشدار حمله هوایی و تأسیسات راس لفان زیر حملات موشکی، که در سراسر جهان پخش شد، «به شکلی ناسازگار با این تصور است؛ ناسازگاریای که اصلاح آن زمان زیادی میبرد.» او افزود: «در این معنا، جنگ همزمان به بنیانهای اقتصادی مبتنی بر هیدروکربن و اقتصاد پساهیدروکربنی قطر آسیب زده است.»
دولت قطر نیز به نوبه خود میکوشد ضمن حفاظت از جمعیت کشور در برابر شوکهای فوری این رویارویی، تصویری از ثبات ارائه دهد.
از آنجا که قطر حدود ۹۰ درصد مواد غذایی خود را وارد میکند، بنبست دریایی این کشور را وادار به بازآرایی گسترده زنجیرههای تأمین کرده است. محصولات تازه اروپایی و غلات وارداتی از قاره آمریکا که پیشتر از راه دریا میرسیدند، اکنون یا از مسیرهای پرهزینه حملونقل هوایی منتقل میشوند یا از طریق عربستان سعودی با کامیون حمل میشوند.
چنین تغییری معمولاً میتواند موجب جهش شدید تورم شود، اما کارکنان فروشگاههای زنجیرهای میگویند قیمت کالاهای وارداتی ــ مانند آووکادوهایی که اکنون از کشورهایی چون تانزانیا با هواپیما منتقل میشوند ــ تنها حدود ۵ تا ۱۰ درصد افزایش یافته است؛ نتیجه یارانههای گسترده دولتی برای حفظ ثبات هزینههای زندگی.
ساکنان میگویند بهطور کلی احساس امنیت میکنند، اما حمله به راس لفان همچنان منبع نگرانی مداوم است. برخی در دوحه روایت میکنند که در شب حمله، ستون عظیمی از آتش را در افق دیدهاند؛ شعلههایی آنقدر شدید که از پایتخت نیز قابل مشاهده بود و بوی تند و زننده دود را با خود میآورد.
اقتصاددانان پیشبینی میکنند حتی اگر درآمد گاز طبیعی مایعشده برای سالها از میان برود، ذخایر مالی عظیم قطر به این کشور امکان خواهد داد همچنان حقوقها را پرداخت کرده و خدمات اساسی را حفظ کند. مؤسسه «اساندپی گلوبال ریتینگز» که این ماه رتبه اعتباری حاکمیتی قطر را حفظ کرد، به «انباشت قابل توجه داراییهای مالی و خارجی» این کشور اشاره کرده است.
در عین حال، مقامهای قطری شرکتهای بینالمللی را برای بازگشت تحت فشار گذاشتهاند تا از خروج سرمایه و استعدادهای خارجی جلوگیری کنند. احمد هلال از گروه آسیا میگوید نگرانی اصلی این است که اگر اجازه داده شود شرکتها فروبپاشند، نیروی کار عمدتاً خارجی کشور نیز ممکن است بهسرعت ناپدید شود.
هلال گفت: «اگر موج مهاجرت آغاز شود، آن وقت اوضاع واقعاً ترسناک میشود.» او افزود که مقامهای قطری تاکنون «در القای آرامش و مدیریت پیامدها عملکرد خوبی داشتهاند.» اما به گفته او، «آیا شکاف مالی بزرگی در حال شکلگیری است؟ قطعاً. همهچیز به این بستگی دارد که تنگه چه مدت بسته بماند.»