تبدیل بحران اقتصادی به بحران سلامت روان ایرانیان
مهدی فتاحی و امیرحسین راجی
خبرگزاری آسوشیتدپرس / ۱۳ مه ۲۰۲۶
تسلط ایران بر تنگه هرمز، عرضه انرژی جهان را تحت فشار قرار داده و فشار اقتصادی گستردهای به اقتصاد جهانی تحمیل کرده است، اما مشکلات اقتصاد داخلی جمهوری اسلامی، توان این کشور برای ادامه مقاومت در جنگ و ایستادگی در برابر خواستههای واشنگتن را به آزمون گذاشته است.
ایرانیان با افزایش سرسامآور قیمت مواد غذایی، دارو و سایر کالاها روبهرو شدهاند. همزمان، کشور شاهد موج گسترده بیکاری و تعطیلی کسبوکارها بوده که ناشی از خسارات واردشده به صنایع کلیدی در اثر حملات و همچنین قطع چندماهه اینترنت از سوی دولت است.
هادی کهالزاده، اقتصاددان ایرانی و پژوهشگر دانشگاه برندایس، گفت هزینه اقتصادی جنگ و محاصره دریایی آمریکا «برای ایران بسیار سنگین و بیسابقه بوده است.»
با این حال، کهالزاده تأکید کرد ایران دههها فشار اقتصادی و تحریم را پشت سر گذاشته و توانایی این کشور برای سازگاری هنوز از بین نرفته است.
او گفت: «ایران احتمالاً میتواند از فروپاشی کامل اقتصادی یا کمبود کامل کالاهای اساسی جلوگیری کند، اما این امر بهایی بسیار سنگین خواهد داشت. بخش عمده این هزینه به مردم عادی ایران تحمیل میشود؛ از طریق تورم بالاتر، فقر بیشتر، خدمات ضعیفتر و زندگی روزمرهای بسیار دشوارتر.»
صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده است که اقتصاد ایران در سال آینده حدود ۶ درصد کوچکتر شود. مرکز آمار ایران نیز در اواسط آوریل اعلام کرد نرخ تورم سالانه به ۵۳.۷ درصد رسیده و تورم مواد غذایی نسبت به مدت مشابه سال گذشته از ۱۱۵ درصد عبور کرده است.
در همین حال، ارزش ریال ایران طی یک سال گذشته بیش از نصف کاهش یافته و در پایان ماه گذشته به پایینترین سطح تاریخی خود یعنی هر دلار برابر با یک میلیون و ۹۰۰ هزار ریال رسیده است. بحران اقتصادی همچنین به شکلگیری اعتراضات گستردهای کمک کرد که در ماه ژانویه سراسر کشور را فرا گرفت.
افزایش شدید قیمت کالاهای اساسی
حسین فرمانی، راننده تاکسی ۵۶ ساله، زیر یک پل در مرکز تهران در کنار دیگر رانندگان منتظر مسافر بود. او درِ صندوق عقب خودرویش را باز کرد تا کتری را بیرون بیاورد و برای خود چای بریزد. سپس از افزایش شدید قیمتها در یک سال گذشته سخن گفت. به گفته او، در کنار کالاهایی مانند شیر، قیمت چای نیز از زمان آغاز جنگ بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته است.
فرمانی گفت: «اگر اوضاع همینطور پیش برود، خیلی بیشتر از این آسیب خواهیم دید.»
قیمتها طی دو سال گذشته نیز بهطور مداوم افزایش یافته بود، اما بررسی میدانی آسوشیتدپرس از فروشگاههای مواد غذایی تهران نشان داد که از ماه فوریه، یعنی پیش از آغاز جنگ، جهش بزرگی رخ داده است: قیمت مرغ و گوشت گوسفند ۴۵ درصد، برنج ۳۱ درصد و تخممرغ ۶۰ درصد افزایش یافته است.
مقامهای ایرانی اقداماتی را برای کمک به مردم در برابر گرانی فلجکننده اعلام کردهاند. اما به نوشته تیمور رحمانی، اقتصاددان دانشگاه تهران، در روزنامه اقتصادی «دنیای اقتصاد»، بسیاری از این سیاستها — از جمله افزایش ۶۰ درصدی حداقل دستمزد و برنامههای کوپن کالاهای اساسی — خود به تشدید تورم دامن میزنند.
از زمان آغاز جنگ، رایگان شدن بلیت اتوبوس و مترو در پایتخت نیز کمکی به رانندگان تاکسی که با مشکلات معیشتی روبهرو هستند نکرده است.
محمد دلجو، راننده ۷۳ ساله دیگری که در همان نزدیکی منتظر مسافر بود، گفت با درآمد روزانه ۴ دلاری از خانوادهای شامل دو فرزند حمایت میکند. او گفت کمبودی در فروشگاهها وجود ندارد و مشکل اصلی را «گرانفروشی» دانست.
او گفت: «فقط چیزهایی را میخریم که کاملاً ضروری است؛ مثل نان و سیبزمینی. حتی تخممرغ هم برای ما خیلی گران شده است.»
دلجو افزود قیمت لاستیک و سایر قطعات خودرو در کمتر از یک سال پنج برابر شده است.
او گفت: «امروز یک قیمت، فردا یک قیمت دیگر. مگر میشود؟»
در بحبوحه از دست رفتن مشاغل، بسیاری از ایرانیان به دنبال راههای جدیدی برای کسب درآمد هستند. علیاصغر نهاردانی، ۳۲ ساله، گفت شرکت اینترنتی حملونقلی که برای آن کار میکرده بیش از یک ماه است حقوقش را پرداخت نکرده و او برای تأمین هزینههای زندگی به دستفروشی روی آورده است.
او گفت: «فقط روز را به شب میرسانیم و تلاش میکنیم تا وقتی شرایط جنگی ادامه دارد به نحوی از این وضعیت عبور کنیم.»
جنگ، عامل تشدید فروپاشی طبقه متوسط ایران
بسته شدن تنگه هرمز قیمت انرژی را در سراسر جهان افزایش داده است. اما در داخل ایران، جنگ به مرحله تازهای از نابودی طبقه متوسطی تبدیل شده که زمانی گسترده و مرفه بود و طی دههها تحریم به تدریج تضعیف شده است.
محمد فرزانگان، استاد اقتصاد خاورمیانه در دانشگاه ماربورگ، توضیح داد که تا سال ۲۰۱۹ طبقه متوسط ایران به حدود ۵۵ درصد جمعیت کاهش یافته بود. او گفت دور تازه تحریمها، جنگها، فساد و سوءمدیریت اقتصادی این رقم را باز هم کمتر کرده است.
بر اساس گزارشی که در اواخر ماه مارس از سوی نهاد توسعهای سازمان ملل منتشر شد، جنگ احتمالاً چند میلیون ایرانی دیگر را به زیر خط فقر خواهد کشاند.
یک مربی ورزشی ساکن مرکز تهران، بحران اقتصادی را به مثابه بحران سلامت روان برای جامعه ایران توصیف کرد. او گفت بسیاری از مشتریانش دیگر توان پرداخت هزینه جلسات تمرینی را ندارند و معدود مشتریان باقیمانده بیشتر درباره راههای مقابله با نشانههای افسردگی صحبت میکنند.
او در یک پیام صوتی در تلگرام گفت: «سیستم دارد فرو میپاشد. اخراجها در کارخانهها، شرکتها، استارتاپها و هر شغلی که فکرش را بکنید در جریان است.» او به دلیل نگرانیهای امنیتی خواست نامش فاش نشود.
این مربی گفت هزینه خرید مواد غذایی را بهشدت کاهش داده است.
او گفت: «آخرین باری که گوشت خریدم حدود دو ماه پیش بود.» او همچنین جلسات رواندرمانی خود را که پس از طلاق در یک سال پیش آغاز کرده بود متوقف کرده است. وی افزود: «من در مقطع کارشناسی ارشد روانشناسی تحصیل میکنم و همین تا حدی ابزار لازم برای مدیریت اضطرابم را به من داده است.»
یکی از ساکنان کرج نیز گفت شرکت بیمه محل کارش با سقوط شدید فروش بیمهنامههای خودرو و مسکن مواجه شده است. او که به دلیل ترس از پیامدها نخواست نامش فاش شود، گفت خانوادهها بهتدریج به ورطه فقر کشیده میشوند.
این شهروند کرجی که در اعتراضات گسترده ضدحکومتی ماه ژانویه شرکت کرده بود، علت این روند چندساله را «فساد شدید ساختاری» و حمایت پرهزینه جمهوری اسلامی از گروههای مسلح در لبنان، یمن و عراق دانست.
او در پیامی در واتساپ نوشت: «بیشتر مردم، حکومت و بلندپروازیهایش را مقصر میدانند.»
رهبران ایران مردم را به تحمل شرایط فرا میخوانند
رهبران ایران تلاش کردهاند با ابراز همدردی و در عین حال دعوت مردم به تحمل فشارهای اقتصادی در راستای ادامه جنگ، جبهه داخلی را حفظ کنند.
مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، روز جمعه در مجموعهای از پیامها در کانال رسمی تلگرام خود، مرحله کنونی درگیری را «نبرد اقتصادی» توصیف کرد و از کارفرمایان خواست «تا حد امکان از اخراج نیروها خودداری کنند.» گفته میشود او در روزهای ابتدایی جنگ در حملات اسرائیل زخمی شده و تاکنون در انظار عمومی ظاهر نشده است.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس که به یکی از چهرههای کلیدی در مدیریت جنگ و مذاکرات با آمریکا تبدیل شده، از مردم خواست در هزینههای خود «صرفهجویی» کنند. او در حساب رسمی تلگرام خود نوشت که مدیران دولتی و مردم «وظیفه دارند برای کاهش آثار اقتصادی به یکدیگر کمک کنند.»
محاصره آمریکا، تجارت حیاتی ایران در خلیج فارس را محدود کرده است. فرزانگان برآورد میکند بیش از ۹۰ درصد تجارت ایران، بهویژه صادرات نفتی که میلیاردها دلار درآمد ایجاد میکند، از طریق بنادر جنوبی کشور انجام میشود.
حسین فرمانی، راننده تاکسی، گفت حاضر نیست آنچه را «صلحی تحقیرآمیز» با آمریکا و اسرائیل میخواند بپذیرد.
او گفت: «کشوری که این همه شهید داده و این همه آدم آماده جانفشانی دارد، نمیتواند اجازه بدهد دیگران از آن سوی دنیا برایش تعیین تکلیف کنند.»