تیم لیستر، آیدا کریمی /سیانان / ۱۰ مه ۲۰۲۶
قطع اینترنت در ایران اکنون بیش از دو ماه ادامه دارد؛ طولانیترین قطعی ثبتشده تاکنون. برای میلیونها ایرانی که برای امرار معاش به اینترنت وابستهاند، این خلأ ویرانگر بوده است.
اما برخی افراد از دسترسی ویژهای برخوردارند که «اینترنت پرو» نامیده میشود ــ و همین موضوع موجی از انتقادهای گسترده عمومی را برانگیخته است. این برنامه که اوایل امسال راهاندازی شد، به نظر میرسد به ابزاری تازه در دست تندروها و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای اعمال کنترل بیشتر در ایران تبدیل شده است.
رسانههای دولتی ایران از «وحدت دولت و ملت» در برابر آنچه «جنگ تحمیلی» آمریکا و اسرائیل میخوانند سخن میگویند، اما جدال بر سر اینکه چه کسانی به چه نوع اینترنتی دسترسی داشته باشند، به رسانهها کشیده شده و بالاترین سطوح حکومت را درگیر کرده است.
ایرانیان از افزایش ناامیدی خود در نتیجه قطع ارتباط یا هزینهکردن اندک پولی که دارند برای لحظهای دسترسی به دنیای بیرون سخن میگویند.
«تصور کنید با بیکاری و تورم سرسامآور دستوپنجه نرم میکنید و به نحوی موفق میشوید ۵۰۰ هزار یا یک میلیون تومان (حدود ۱۳ دلار) جمع کنید، فقط برای اینکه چند گیگابایت پیپیان (VPN) بخرید تا بتوانید وارد ایکس یا دیگر پلتفرمها شوید، اخبار را ببینید و صدایی داشته باشید.» این را فراز ۳۸ ساله، ساکن تهران میگوید. میانگین دستمزد ماهانه در ایران بین ۲۰ تا ۳۵ میلیون تومان (۲۴۰ تا ۴۲۰ دلار) است.
«و بعد، وسط این همه استرس و فشار، وقتی بالاخره موفق میشوید ایکس یا تلگرام را باز کنید، میبینید عدهای با دسترسی نامحدود طوری رفتار میکنند که انگار همه چیز عادی است. واقعاً مثل مشت محکمی است که به شکمت میخورد.» فراز این را به سیانان میگوید.
پیپیان (VPN) یا شبکه خصوصی مجازی، ابزاری است که موقعیت کاربر را در اینترنت پنهان میکند و بسیاری از ایرانیان برای دور زدن فیلترینگ از آن استفاده میکنند؛ آنهم اغلب از طریق بازار سیاه.
پس از آنکه کسبوکارها از آسیبهای ناشی از محدودیتهای شدید اینترنت در جریان اعتراضات سراسری ژانویه شکایت کردند، فروش «اینترنت پرو» از فوریه توسط شرکت ارتباطات سیار ایران (MCI) آغاز شد. شرکت ارتباطات سیار متعلق به کنسرسیومی است که ارتباط نزدیکی با سپاه پاسداران دارد.
اینترنت پرو بر پایداری اتصال و محدودیت کمتر در دسترسی به سایتهای بینالمللی تأکید دارد. در عمل، همان سطح دسترسی سابق را ــ که زمانی برای همه وجود داشت ــ به گروهی خوشاقبال ارائه میدهد. کاربران باید فرایند احراز هویت را طی کنند و نقش تجاری، دانشگاهی یا علمی داشته باشند.
اما بسیاری از ایرانیان میگویند این طرح شکاف عظیم میان فقیر و غنی را باز هم عمیقتر کرده است.
به نوشتهٔ خبرگزاری «خبرآنلاین»، این طرح «جامعه ایران را به دو طبقه کاملاً مجزا تقسیم کرده است: یک طبقه نخبه دیجیتال که از کانالهای سریع و بدون فیلتر برای تجارت، آموزش و ارتباطات بهرهمندند، و طبقهای از شهروندان دیجیتال که در میان فیلترینگ سنگین، سرعتهای محدود و هزینههای گزاف اقتصاد ویپیان بازار سیاه گرفتار شدهاند.»
محمدحمید شهریور، وکیل، در گفتوگو با روزنامه شرق میگوید: «مسئله اصلی دیگر فقط فیلترینگ یا قطعیها نیست؛ بلکه بازتعریف حق دسترسی به اینترنت است.»
قیمت ویپیانهای بازار سیاه سر به فلک کشیده و طبق گزارش «فعالان حقوق بشر در ایران» (HRA) که خارج از کشور مستقر است، قطع اینترنت طی دو ماه گذشته حدود ۱.۸ میلیارد دلار به ایرانیان خسارت زده است. این رقم با برآورد اتاق بازرگانی ایران نیز همخوانی دارد.
روزنامه اطلاعات نوشت: «قطع اینترنت که خود منبع امرار معاش شمار بسیار زیادی از کسبوکارهای مجازی بود، وضعیت وخیم و پیچیدهای ایجاد کرده است.»
ایرانیان چگونه به اینترنت وصل میشوند
ایران بارها در دورههای ناآرامی از قطع اینترنت استفاده کرده است؛ دورههایی که در آن دسترسی به اینترنت جهانی بهشدت محدود یا کاملاً قطع میشود و وبسایتها و اپلیکیشنهای خارجی غیرقابل دسترس میگردند. در جریان قطعیهای گسترده، معمولاً بخشهایی از اینترنت داخلی فعال نگه داشته میشود تا خدمات بانکی و دولتی داخلی قابل استفاده باشد، در حالی که ارتباط با جهان خارج قطع میشود.
قطع فعلی از ۸ ژانویه و همزمان با اعتراضات ضدحکومتی آغاز شد. محدودیتها در فوریه تا حدی کاهش یافت، اما پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه دوباره تشدید شد.
گزارشهایی از داخل ایران حاکی از آن است که «اینترنت پرو» از طریق «وایتلیستینگ» در سطح مخابرات و با تکیه بر آنچه «سیمکارت سفید» نامیده میشود عمل میکند؛ به این معنا که برخی سیمکارتها، حسابهای موبایل یا نهادها از سامانههای فیلترینگ کشور معاف شدهاند.
برخلاف ویپیان که با رمزگذاری ترافیک اینترنت سانسور را دور میزند، اینترنت پرو ظاهراً ترافیک کاربران تأییدشده را از مسیرهایی با محدودیت کمتر عبور میدهد. گفته میشود دارندگان سیمکارتهای سفید همچنان به اینترنت جهانی بدون محدودیت دسترسی دارند.
قیمتهای اعلامشده برای اینترنت پرو شامل بسته یکساله ۵۰ گیگابایتی با هزینه حدود ۲ میلیون تومان است، بهعلاوه ۲.۸ میلیون تومان هزینه فعالسازی و حدود ۴۰ هزار تومان برای هر گیگابایت اضافه. در مقایسه، اینترنت معمولی ــ که اکنون بهشدت محدود شده ــ هر گیگابایت ۸ هزار تومان قیمت دارد و همین باعث شده ویپیان تنها گزینه بسیاری از مردم باشد.
راه دیگری نیز برای دسترسی به اینترنت بدون محدودیت وجود دارد، اما خطرات جدی به همراه دارد. تعدادی گیرنده ماهوارهای استارلینک به کشور قاچاق شده که به کاربران امکان میدهد با اتصال مستقیم به ماهوارههای اسپیسایکس از محدودیتها عبور کنند. اما این دستگاهها در ایران غیرقانونیاند و داشتن آنها میتواند پیامدهای سنگینی از جمله بازداشت و اتهامات مرتبط با امنیت ملی به دنبال داشته باشد.
شکاف درون حاکمیت
مسئله اینکه چه کسانی به اینترنت بهتر دسترسی داشته باشند، شکافهای درون حاکمیت را آشکار کرده است. طرح اینترنت پرو در فوریه توسط شورای عالی امنیت ملی تصویب شد، اما دولت مسعود پزشکیان اعلام کرده با دسترسی طبقهبندیشده مخالف است.
دفتر پزشکیان ماه گذشته اعلام کرد محدودیتهای اعمالشده بر دسترسی مردم به اینترنت جهانی ناعادلانه است و نهادهای دولتی نتوانستهاند توجیهی برای چنین سیستمی ارائه کنند. در این بیانیه آمده بود: «در این زمینه کوتاهی شده است.»
ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، تأکید کرد که دسترسی باکیفیت به اینترنت حق هر ایرانی است.
هاشمی گفت: «اینترنت طبقاتی یا سیستم وایتلیست هیچ اعتباری ندارد.» یکی از مشاوران ارشد او نیز تأکید کرد که وزارتخانه نقشی در اینترنت پرو نداشته و این طرح برای حفظ پایداری خدمات کسبوکارها در زمان بحران طراحی شده بود، اما «اکنون مورد سوءاستفاده قرار گرفته است.»
اما به گفته تحلیلگران، برخی مقامات تندرو از این سیاست حمایت کردهاند. از جمله محمدامین آقامیری، رئیس نهادی که بر کنترل فضای مجازی نظارت دارد. آقامیری در سال ۲۰۲۳ به دلیل نقض حقوق بشر مرتبط با سرکوب اعتراضات در ایران از سوی آمریکا و بریتانیا تحریم شد.
انتقادهای عمومی
برخی تشکلهای صنفی ــ مانند اتحادیه ۳۰۰ هزار نفری پرستاران و گروههای مختلف وکلا ــ در همبستگی با کارگران عادی که به اینترنت وابستهاند، استفاده از اینترنت پرو را رد کردهاند.
انجمن روانپزشکی ایران نیز از این طرح انتقاد کرده است.
این انجمن هفته گذشته اعلام کرد: «الگوهای نابرابر دسترسی به اینترنت جهانی ممکن است به افزایش فشار روانی، احساس نادیدهگرفتهشدن یا به حاشیه راندهشدن و کاهش اعتماد عمومی منجر شود.»
مقامات که در موضع دفاعی قرار گرفتهاند، دلایل مختلفی برای این سیستم طبقهبندیشده مطرح کردهاند.
یک مقام ناشناس که خبرگزاری فارس نقل کرده، مدعی شد: «دلیل محدودیتهای موقت، جلوگیری از تکرار حملات سایبری مخرب به زیرساختهای حیاتی کشور است.»
این مقام افزود اینترنت پرو یک اقدام اضطراری برای «ارائه خدمات با حداقل اختلال به برخی مشاغل مانند استادان، پزشکان، روزنامهنگاران و برنامهنویسان» بوده است.
خشم عمومی همچنین با سودجویی برخی افراد دارای دسترسی ویژه تشدید شده، زیرا سیمکارتهای اینترنت پرو در بازار سیاه ظاهر شدهاند.
غلامحسین محسنی اژهای، رئیس قوه قضائیه، گفت «غیرقابلقبول است که افراد فاقد صلاحیت یا سودجویان از این بستر برای سوءاستفاده مالی بهره ببرند» و از دادستانها خواست با دسترسیهای «تبعیضآمیز و فاسد» برخورد کنند.
اصلاحطلبان در ایران به نظر میرسد این موضوع را فرصتی میدانند که میتواند حمایت عمومی جلب کند. جبهه اصلاحات ایران، که گروههای میانهرو را دربرمیگیرد، اعلام کرده این «رویکرد تبعیضآمیز بهطور گسترده بهعنوان عاملی برای تداوم بازار سیاه ویپیان و بهرهکشی از سختیهای مردم تلقی میشود و احساس بیعدالتی را تشدید میکند.»
در زمانی که حاکمیت تلاش دارد در برابر آمریکا و اسرائیل چهرهای متحد نشان دهد، نارضایتی از اینکه چه کسی میتواند چه کاری در اینترنت انجام دهد، شکافی آشکار و عمومی در بخشهای مختلف جامعه ایران ایجاد کرده است.