هنه موسوی، مارگریتا استانکاتی و بنوا فوکون
والاستریت ژورنال / ۹ مه ۲۰۲۶
حاکمان ایران در حالی که تلاش میکنند برای پایان دادن به جنگ مذاکره کنند، با مشکلی جدی روبهرو هستند: رهبر جدید جمهوری اسلامی بهطرزی آشکار غایب است و درباره مذاکرات نیز سکوت کرده است.
مقامهای آمریکایی و ایرانی میگویند مجتبی خامنهای در حمله هوایی ماه فوریه بهشدت زخمی شد؛ حملهای که در آن همسر، پسر و پدرش، علی خامنهای رهبر پیشین جمهوری اسلامی، کشته شدند. از آن زمان تاکنون، تنها چیزی که ایرانیان از رهبر جدید خود دیده یا شنیدهاند، پیامهایی بوده که گفته میشود به قلم او نوشته شدهاند و تصاویری که به نظر میرسد با هوش مصنوعی تولید یا دستکاری شدهاند.
غیبت او اکنون برای تهران به مشکلی بزرگتر تبدیل شده است؛ آن هم در شرایطی که حکومت میکوشد برای پایان دادن به جنگ به توافق برسد. حاکمان ایران در طول درگیریها ظاهری متحد از خود نشان دادهاند؛ پیامهای سیاسی خود را هماهنگ کرده و فرماندهی و کنترل نیروهای مسلح را حفظ کردهاند. اما اکنون بر سر اینکه تا چه اندازه باید برای دستیابی به توافق با آمریکا امتیاز بدهند، دچار شکاف شدهاند.
آرش عزیزی، تاریخنگار و مدرس دانشگاه ییل که بر ایران تمرکز دارد و گفتوگوهای گروهی حامیان تندروی حکومت را بررسی کرده، میگوید غیبت طولانی خامنهای از صحنه عمومی بهویژه برای هواداران تندرو و سرسخت او نگرانکننده بوده است؛ کسانی که مشروعیت مذاکرات را زیر سؤال میبرند.
تندروهای جمهوری اسلامی به سیاستمداران میانهروتری که نقش برجستهای در مذاکرات دارند حمله کردهاند؛ بهویژه محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، که از نگاه آنان بیش از حد اهل مصالحه است.
عزیزی درباره رهبر جدید جمهوری اسلامی گفت: «آنها مدام میپرسند او کجاست.» او افزود: «از آنچه بهعنوان عملکرد قالیباف و تیم هدایتکننده شورای عالی امنیت ملی میبینند، ناامید شدهاند؛ اینکه در حال مذاکرهاند و امتیازهای زیادی به آمریکا میدهند.»
برخی از حامیان تندروی حکومت در شبکههای اجتماعی پیامهایی منتشر کردهاند و از خامنهای خواستهاند دستکم یک پیام صوتی منتشر کند و حمایت خود از مذاکرات را اعلام کند.
در گذشته، رهبر جمهوری اسلامی تصمیمگیر نهایی در مسائل مهم امنیت ملی بود. دو رهبر پیشین جمهوری اسلامی اغلب بهطور علنی درباره مسیری که میخواستند کشور در پیش بگیرد سخن میگفتند و میان جناحهای درگیر نقش داور را ایفا میکردند.
برای پایان دادن به جنگ ایران و عراق در دهه ۱۳۶۰، آیتالله روحالله خمینی، نخستین رهبر جمهوری اسلامی، تصمیم دشوار پایان جنگ را گرفت؛ تصمیمی که خود آن را به «نوشیدن جام زهر» تشبیه کرد. علی خامنهای، پدر مجتبی خامنهای، نیز بهطور علنی از مذاکراتی حمایت کرد که در نهایت به توافق سال ۲۰۱۵ با قدرتهای جهانی برای کاهش تحریمها در ازای محدودیت برنامه هستهای ایران انجامید و سپس با اصل توافق موافقت کرد.
دولت ایران هیچ تصویر تازهای از مجتبی خامنهای منتشر نکرده است. تمامی تصاویر رسمی او ــ از جمله عکس پروفایل حسابش در شبکه اجتماعی ایکس و بیلبوردهای عظیم تبلیغاتی نصبشده در خیابانهای تهران ــ به نظر میرسد با هوش مصنوعی تولید یا دستکاری شده باشند.
مقامهای ایرانی حتی یک فایل صوتی از رهبر جدید خود منتشر نکردهاند؛ کاری که رهبر پیشین گاهی در زمان تهدیدهای امنیتی انجام میداد. بسیاری از ایرانیان اکنون این پرسش را مطرح میکنند که آیا او اصلاً زنده است یا نه.
مقامهای ایرانی گفتهاند خامنهای برای حفظ امنیت شخصی خود در خفا زندگی میکند. پیش از برقراری آتشبس، اسرائیل بهطور سیستماتیک مقامهای ارشد ایرانی را هدف قرار داده و کشته بود و خامنهای همچنان در فهرست اهداف اصلی اسرائیل قرار دارد.
روز پنجشنبه، برای نخستین بار یک مقام ارشد ایرانی بهطور علنی تأیید کرد که با رهبر جدید دیدار کرده است. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، گفت اخیراً دیداری دو ساعت و نیمه با خامنهای داشته است؛ اظهاراتی عمومی که به نظر میرسید با هدف رفع تردیدها درباره زنده بودن رهبر جدید و اداره کشور توسط او مطرح شده باشد.
سعید گلکار، کارشناس نیروهای امنیتی ایران و استادیار دانشگاه تنسی در چاتانوگا، گفت: «پزشکیان تلاش میکند هم مخالفان حکومت و هم حامیان آن را متقاعد کند که مجتبی برای حفظ امنیتش مخفی شده، نه اینکه مرده باشد. این موضوع مهم است، چون جمهوری اسلامی در حال کار روی یک توافق است.»
اواخر روز جمعه، یک مقام ایرانی برای نخستین بار جزئیاتی از جراحات خامنهای ارائه کرد و گفت در حملهای که پدرش را کشت، زانو و کمر او آسیب دیده است. این مقام تأکید کرد که او از سلامت خوبی برخوردار است.
مظاهر حسینی، از مقامهای ارشد دفتر رهبر جمهوری اسلامی، در ویدیویی که خبرگزاری «نورنیوز» ــ وابسته به شورای عالی امنیت ملی ایران ــ منتشر کرد، گفت: «دشمن تلاش میکند با بهانههای مختلف به فایل صوتی یا تصویری ایشان دست پیدا کند تا از آن سوءاستفاده کند.» او افزود: «در زمان مناسب، خود ایشان با همه شما سخن خواهند گفت.»
با این حال، این اظهارات عمومی نتوانسته این تصور را از بین ببرد که خامنهای هنوز بیش از آن بیمار است که بتواند نقشی فعال در اداره روزمره کشور ایفا کند. اظهارات پزشکیان بیشتر بر شیوه دیدار تمرکز داشت تا محتوای گفتوگوها، و مشخص نکرد این ملاقات چه زمانی و در کجا انجام شده است.