نیکلاس کولیش، نیل مکفارکوار و جولیان ای. بارنز
نیویورک تایمز / ۹ مه ۲۰۲۶
در حالی که جنگندههای اسرائیلی مرکز فرماندهی نیروی دریایی ایران در بندر انزلی را هدف قرار میدادند، شعلههای نارنجی روشن و ستونهای عظیم دود سیاه آسمان را پر کرده بود. اسرائیل اعلام کرد که چندین شناور نیروی دریایی ایران را نیز منهدم کرده و این حمله را «یکی از مهمترین» عملیاتهای خود در جریان نبرد با ایران توصیف کرد.
با این حال، حمله ماه مارس ــ که تصاویر آن توسط ارتش اسرائیل منتشر شد ــ نه در خلیج فارسِ راهبردی، بلکه در دریای خزر رخ داد؛ پهنه آبی عظیمی در صدها مایل دورتر در شمال ایران. دریای خزر که معمولا کمتر مورد توجه قرار میگرفت، اکنون به مسیر مهمی برای تجارت میان روسیه و ایران تبدیل شده است.
برای دو متحدی که هر دو درگیر جنگ بودهاند و با تحریمهای غربی بیشتری نسبت به هر کشور دیگری روبهرو هستند، این آبراه به گذرگاهی برای تجارت آشکار و پنهان تبدیل شده است؛ محمولههایی که به ایران کمک کردهاند، با وجود برتری قاطع نظامی آمریکا، همچنان بهعنوان رقیبی برای ایالات متحده باقی بماند.
مقامهای آمریکایی میگویند روسیه از طریق دریای خزر قطعات پهپاد به ایران ارسال میکند؛ اقدامی که به تهران کمک میکند پس از از دست دادن حدود ۶۰ درصد از زرادخانه پهپادی خود در درگیریهای اخیر، توان تهاجمیاش را بازسازی کند. این مقامها برای افشای ارزیابیهای محرمانه نظامی به شرط ناشناس ماندن سخن گفتند.
روسیه همچنین کالاهایی را تأمین میکند که در شرایط عادی باید از تنگه هرمز عبور میکردند؛ تنگهای که اکنون توسط نیروی دریایی آمریکا محاصره شده است.
مسیرهای خزر جذابتر شدهاند
مقامهای ایرانی گفتهاند تلاشها برای گشایش مسیرهای تجاری جایگزین با سرعت در حال پیشرفت است و چهار بندر ایران در سواحل خزر بهصورت شبانهروزی مشغول واردات گندم، ذرت، خوراک دام، روغن آفتابگردان و دیگر اقلام مورد نیاز هستند. محمدرضا مرتضوی، رئیس انجمن صنایع غذایی ایران، به شبکه دولتی صداوسیما گفت که ایران بهطور فعال واردات مواد غذایی اساسی را از مسیر دریای خزر هدایت میکند.
مقامهای تجاری روسیه و آمار بنادر نیز نشان میدهد که حملونقل دریایی در خزر طی ماههای اخیر بهسرعت افزایش یافته است. ویتالی چرنف، رئیس بخش تحلیل «پورتنیوز مدیا گروپ» که صنعت دریایی روسیه را رصد میکند، گفت دو میلیون تُن گندم روسیه که پیشتر هر سال از طریق دریای سیاه به ایران ارسال میشد ــ مسیری که اکنون در معرض حملات اوکراین قرار دارد ــ اکنون از مسیر خزر منتقل میشود. او گفت: «در پسزمینه بیثباتی در خاورمیانه، مسیرهای خزر به ایران بسیار جذابتر به نظر میرسند.»
الکساندر شاروف، رئیس «روسایراناکسپو» که به صادرکنندگان روس برای یافتن خریداران ایرانی کمک میکند، در گفتوگویی برآورد کرد که حجم بار جابهجا شده در دریای خزر ممکن است امسال دو برابر شود. او افزود اگرچه تحریمهای غربی باعث شده برخی شرکتهای بزرگ در استفاده از مسیر خزر محتاط باشند، اما بحران هرمز ممکن است این مانع را از میان بردارد.
دریای خزر که از ژاپن نیز بزرگتر است، بزرگترین دریاچه جهان به شمار میرود. بخش زیادی از تجارت عبوری از آن غیرشفاف است. به گفته گروههای ردیابی دریایی، نظارت از راه دور بر این مسیر دشوار بوده است؛ از جمله به این دلیل که کشتیهایی که میان بنادر روسیه و ایران تردد میکنند، معمولا فرستندههایی را که امکان رهگیری ماهوارهای را فراهم میکند خاموش میکنند. برخلاف خلیج فارس، ایالات متحده نمیتواند کشتیها را در دریای خزر متوقف کند، زیرا تنها پنج کشور ساحلی به آن دسترسی دارند.
نیکول گراجفسکی، استاد متخصص در امور ایران و روسیه در دانشگاه علوم سیاسی پاریس (Sciences Po)، گفت: «اگر به دنبال مکانی ایدهآل برای دور زدن تحریمها و انتقال تجهیزات نظامی باشید، آنجا دریای خزر است.»
در حالی که روسیه و ایران درباره تجارت کالاهایی مانند گندم آشکارا صحبت میکنند، موضوع تجارت سامانههای تسلیحاتی متفاوت است.
ارسال محمولههای پهپادی نشاندهنده نزدیکی همکاری دفاعی مسکو و تهران است. مقامهای آمریکایی میگویند هرچند بعید است قطعات روسی نقش تعیینکنندهای در جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل داشته باشند، اما به تقویت زرادخانه پهپادی تهران کمک میکنند. به گفته این مقامها، اگر این ارسالها ادامه پیدا کند، ایران خواهد توانست بهسرعت این زرادخانه را بازسازی کند.
در سالهای گذشته، این تجارت در هر دو جهت جریان داشت؛ مقامهای آمریکایی میگویند در حالی که روسیه قطعات مورد نیاز را به ایران ارسال میکرد، ایران نیز پهپادهایی را برای استفاده روسیه در جنگ اوکراین به مسکو میفرستاد. با این حال، پس از ژوئیه ۲۰۲۳ و زمانی که روسیه با دریافت مجوز از ایران تولید مدل اختصاصی خود از پهپاد شاهد را در کارخانهای در تاتارستان آغاز کرد، نیاز مسکو به تأمین تجهیزات از ایران کاهش یافت.
برای نمونه، ارتش اوکراین در ماه اوت اعلام کرد یک کشتی روسی را در بندر «اولیا» در روسیه غرق کرده است؛ کشتیای که به گفته کییف، قطعات پهپادهای شاهد را از ایران حمل میکرد. اوکراین این بندر، واقع در گوشه شمالغربی دریای خزر، را مرکز واردات تجهیزات نظامی دانست که به تلاش جنگی مسکو کمک میکند. (روسیه تنها پذیرفت که این کشتی «آسیب دیده» است.)
وزارت خزانهداری آمریکا پیشتر در سپتامبر ۲۰۲۴ این کشتی و مالک روسی آن، شرکت «امجی-فلوت»، را تحریم کرده و آنها را به انتقال موشکهای بالستیک کوتاهبرد از ایران به روسیه متهم کرده بود.
اهمیت راهبردی دریای خزر
برای روسیه و ایران، اهمیت راهبردی دریای خزر از مدتها پیش آشکار بوده است. این دو کشور طی دو دهه گذشته در حال تدوین طرحهایی برای ایجاد یک کریدور تجاری از دریای بالتیک تا اقیانوس هند بودهاند؛ مسیری به طول ۷۲۰۰ کیلومتر (۴۵۰۰ مایل) که از غرب روسیه و سپس حوزه دریای خزر عبور میکند تا مسیرهای تجاری غربی را دور بزند. این برنامهها عمدتا هنوز روی کاغذ باقی ماندهاند، اما شامل جایگزینی ناوگان فرسوده کشتیرانی، ساخت تأسیسات بندری جدید و احداث یک خط راهآهن تازه نیز میشوند.
کارشناسان تردید دارند که کشورهایی که هر دو درگیر جنگ هستند، همچنان منابع قابل توجه لازم برای ساخت زیرساختهای این پروژهها را در اختیار داشته باشند. از جمله مشکلات دیگر، بخشهای کمعمق دریای خزر است که میتواند ناوبری را محدود کند.
تجارت در دریای خزر برای ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری روسیه، نوعی موازنه حساس ایجاد کرده است. پوتین که با کاهش شمار متحدان خود در خاورمیانه روبهرو است، میخواهد از ایران حمایت کند، اما کمک نظامی آشکار به تهران ممکن است دونالد ترامپ و همچنین متحدان عربِ مهم برای تجارت انرژی روسیه را خشمگین کند.
دریای خزر برای ایالات متحده نیز چالشی مهم باقی مانده است؛ تا حدی به این دلیل که نوعی «نقطه کور» دیپلماتیک به شمار میرود. لوک کافی، پژوهشگر ارشد مؤسسه هادسون، گفت: «برای سیاستگذاران آمریکایی، دریای خزر یک سیاهچاله ژئوپلیتیکی است؛ انگار اساسا وجود ندارد.»
کافی اشاره کرد که کشورهای ساحلی خزر عملا روی خطوط گسل در برنامهریزی نظامی آمریکا قرار گرفتهاند: فرماندهی اروپایی آمریکا مسئول جمهوری آذربایجان و روسیه است، در حالی که فرماندهی مرکزی مسئول ایران، ترکمنستان و قزاقستان است. در وزارت خارجه آمریکا نیز سه دفتر جداگانه مسئول این پنج کشور هستند.
اهمیت بالقوه دریای خزر پس از حمله تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، برای برنامهریزان آمریکایی و اروپای غربی روشنتر شد. روسیه بار دیگر ــ همانگونه که پیشتر در سوریه انجام داده بود ــ از کشتیهای مستقر در خزر برای شلیک موشک به اهدافی در اوکراین استفاده کرد.
تحلیلگران همچنین افزایش تردد «کشتیهای تاریک» را مشاهده کردند؛ کشتیهای باریای که سامانههای ردیابی اجباری خود را خاموش میکنند. ایران در مراحل ابتدایی جنگ اوکراین از مسیر دریای خزر برای ارسال مهمات به روسیه استفاده کرد. سپس تهران انتقال پهپادهای شاهد تولید داخل را از طریق خزر به روسیه آغاز کرد.
روسیه و ایران در ژانویه ۲۰۲۵ یک پیمان همکاری گسترده امضا کردند. مقامهای اروپایی گفتهاند که تهران و مسکو همچنان به اشتراکگذاری فناوری و تاکتیکهای نظامی ادامه دادهاند.
کارشناسان معتقدند روسیه در طول جنگ، طراحی و عملکرد این پهپادها را بهبود بخشید و تولید داخلی آنها را آغاز کرد؛ پیشرفتهایی که با ایران نیز به اشتراک گذاشته شده است.
اینکه روسیه از زمان آغاز جنگ دقیقا چه تجهیزات نظامیای به ایران ارسال کرده، همچنان روشن نیست. حجم این تجارت هرگز قابل مقایسه با مبادلاتی نیست که ایران پیشتر از طریق تنگه هرمز انجام میداد، بهویژه در زمینه صادرات نفت که بخش بزرگی از درآمد کشور را تشکیل میدهد.
آنا بورشفسکایا، کارشناس سیاست خاورمیانهای روسیه در مؤسسه واشنگتن، گفت: «روسیه و ایران راههایی برای دور زدن نظام تحریمها پیدا کردهاند. و دقیقا به همین دلیل بود که اسرائیلیها بندر را بمباران کردند. چون میدانستند روسیه میتواند از طریق این مسیر تجاری کوچک اما بسیار مهم، کمک زیادی به ایران برساند.»