زاخاری کوهن، ناتاشا برتراند، جیم سیوتو / سیانآن
ارزیابی اطلاعاتی آمریکا: رهبر مجروح ایران از انظار عمومی دور، اما همچنان در حال شکلدهی به راهبرد جنگ است
بهگفتهٔ چندین منبع آگاه از ارزیابیهای اطلاعاتی، دستگاه اطلاعاتی آمریکا بر این باور است که رهبر جدید ایران نقش بسیار مهمی در شکلدهی به راهبرد جنگ، در کنار مقامهای ارشد جمهوری اسلامی، ایفا میکند. این گزارشها نشان میدهد که ساختار قدرت در رژیم کنونی که اکنون دچار شکاف شده، همچنان نامشخص است، اما احتمالاً مجتبی خامنهای در هدایت نحوهٔ مدیریت مذاکرات ایران با آمریکا برای پایان دادن به جنگ نقش دارد.
خامنهای از زمان مجروح شدن در حملهای که به کشته شدن پدرش و چند تن از فرماندهان ارشد نظامی ایران در آغاز جنگ انجامید، در انظار عمومی دیده نشده است؛ موضوعی که گمانهزنیها دربارهٔ وضعیت سلامت و جایگاه او در ساختار رهبری ایران را افزایش داده است.
دولت ترامپ همچنان به دنبال پایان دیپلماتیک این درگیری است؛ در حالی که آتشبس بیش از یک ماه ادامه یافته و ارزیابی اطلاعاتی آمریکا نشان میدهد ایران همچنان در حال بازیابی خود از کارزار بمباران آمریکا است؛ کارزاری که بخش قابل توجهی از توان نظامی ایران را دستنخورده باقی گذاشته و به این کشور امکان داده است که ماهها دیگر نیز در برابر محاصرهٔ آمریکا دوام بیاورد.
چند روز پس از حملهای که او را مجروح کرد، خامنهای بهعنوان رهبر جدید ایران و جانشین پدرش معرفی شد؛ اما به گفتهٔ منابع، جامعهٔ اطلاعاتی آمریکا تاکنون نتوانسته است محل حضور او را بهطور بصری تأیید کند.
بخشی از این ابهام ناشی از آن است که خامنهای از هیچ وسیلهٔ الکترونیکی برای ارتباط استفاده نمیکند و تنها با افرادی که حضوری به دیدارش میروند یا از طریق پیامرسانهای انسانی ارتباط دارد.
به گفتهٔ منابع، خامنهای همچنان در انزوا بهسر میبرد و تحت درمان پزشکی برای جراحاتش است؛ از جمله سوختگیهای شدید در یک سمت بدن که صورت، بازو، تنه و پای او را تحت تأثیر قرار داده است.
مظاهر حسینی، رئیس تشریفات دفتر رهبر ایران، روز جمعه اعلام کرد که خامنهای در حال بهبود از جراحاتش است و «اکنون در سلامت کامل بهسر میبرد». حسینی گفت پای خامنهای و بخش پایینی کمر او کمی آسیب دیده و «تکهٔ کوچکی از ترکش پشت گوش او را زخمی کرده»، اما این زخمها در حال بهبود هستند.
او خطاب به جمعی در ایران گفت: «خدا را شکر، ایشان در سلامت کامل هستند. دشمن انواع شایعات و ادعاهای دروغ را منتشر میکند. آنها میخواهند او را ببینند و پیدا کنند، اما مردم باید صبور باشند و عجله نکنند. ایشان در زمان مناسب با شما سخن خواهند گفت.»
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، اوایل این هفته به رسانههای دولتی ایران گفت که جلسهای دو ساعت و نیمه با خامنهای داشته است؛ نخستین دیدار حضوری گزارششده میان یک مقام ارشد ایرانی و رهبر جدید کشور.
آنچه مقامهای آمریکایی دربارهٔ وضعیت خامنهای میدانند، بر اساس اطلاعاتی است که از طریق افرادی که با او در ارتباط هستند به دست آمده است. با این حال، برخی تحلیلگران اطلاعاتی تردید دارند که شاید برخی افراد در ساختار قدرت ایران با ادعای دسترسی به خامنهای، در تلاش باشند از نام او برای پیشبرد اهداف خود استفاده کنند.
جنگ توان نظامی ایران را تضعیف اما نابود نکرده است
به گفتهٔ گزارشهای اطلاعاتی آمریکا، جنگ توان نظامی ایران را تضعیف کرده اما آن را نابود نکرده است. سیانان پیشتر گزارش داده بود که ارزیابی اطلاعاتی آمریکا نشان میدهد حدود نیمی از پرتابگرهای موشکی ایران از حملات آمریکا جان سالم به در بردهاند. گزارش جدید این رقم را به دو سوم افزایش داده است؛ بخشی به این دلیل که آتشبس جاری به ایران فرصت داده تا پرتابگرهایی را که ممکن است در حملات قبلی زیر خاک مدفون شده باشند، بازیابی کند.
یک گزارش جداگانهٔ سیا نشان میدهد که ایران احتمالاً میتواند تا چهار ماه دیگر در برابر محاصرهٔ آمریکا دوام بیاورد بدون آنکه اقتصادش کاملاً بیثبات شود. روزنامهٔ واشنگتنپست نخستین رسانهای بود که دربارهٔ این ارزیابی سیا گزارش داد. در روزهای اخیر، با وجود آتشبس، نیروهای نظامی آمریکا و ایران چندین بار بهسوی یکدیگر شلیک کردهاند؛ در حالی که عبور و مرور از تنگهٔ هرمز تقریباً متوقف شده و هر دو طرف مدعی کنترل این آبراه هستند.
یک مقام ارشد اطلاعاتی در پاسخ به پرسش سیانان دربارهٔ ارزیابی سیا گفت: «محاصرهٔ رئیسجمهور (ترامپ) آسیب واقعی و فزایندهای وارد کرده — تجارت را قطع کرده، درآمد را نابود کرده و فروپاشی اقتصادی را سرعت بخشیده است. ارتش ایران بهشدت تضعیف شده، نیروی دریاییاش نابود شده و رهبرانش در مخفیگاه هستند. آنچه باقی مانده، تنها تمایل رژیم به تحمیل رنج بر غیرنظامیان است — گرسنگی دادن به مردم خودش برای طولانی کردن جنگی که از پیش باخته است.»
دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا پرسشها را به کاخ سفید ارجاع داده است.
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، به سیانان گفت: «در حالی که ایالات متحده پس از موفقیت چشمگیر عملیات خشم حماسی قدرتمندتر شده، ایران روزبهروز ضعیفتر شده است؛ بهدلیل اثرات سنگین عملیات خشم اقتصادی، محاصرهٔ نظامی و شکافهای درون رژیم که توان ایران برای ارائهٔ پیشنهادهای منسجم به مذاکرهکنندگان آمریکایی را مختل کرده است. اکنون بیش از هر زمان دیگری روشن است که رئیسجمهور ترامپ همهٔ برگها را در اختیار دارد، در حالی که تیم امنیت ملی او برای پایان دادن دائمی به رؤیای هستهای ایران تلاش میکند. ما دربارهٔ مسائل اطلاعاتی اظهار نظر نمیکنیم.»
در حالی که ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا نشان میدهد مجتبی خامنهای در تدوین راهبرد مذاکرهای ایران برای پایان دیپلماتیک جنگ نقش دارد، یکی از منابع آگاه از آخرین اطلاعات به سیانان گفته است شواهدی وجود دارد که او تا حد زیادی از روند تصمیمگیری دور نگه داشته شده و تنها بهصورت پراکنده در دسترس است.
به گفتهٔ این منبع، در نتیجهٔ این وضعیت، مقامهای ارشد سپاه پاسداران عملاً ادارهٔ امور روزمره را بر عهده گرفتهاند و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، نیز در این روند نقش کلیدی دارد. منبع دیگری که از ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا مطلع است، دربارهٔ نقش خامنهای گفت: «هیچ نشانهای وجود ندارد که او بهطور مستمر دستور صادر میکند، اما هیچ مدرکی هم نیست که نشان دهد چنین نمیکند.»
به گفتهٔ منابع، پرسشها دربارهٔ وضعیت سلامت و جایگاه خامنهای در ساختار اکنون شکافخوردهٔ جمهوری اسلامی، چالشی برای دولت ترامپ ایجاد کرده است؛ زیرا مقامهای ارشد آمریکا همچنان میگویند مشخص نیست چه کسی اکنون اختیار واقعی برای مذاکره و پایان دادن به جنگ را در دست دارد.
مارکو روبیو، وزیر خارجهٔ آمریکا، روز جمعه در بحث دربارهٔ پاسخ احتمالی ایران به آخرین پیشنهاد دولت ترامپ برای پایان جنگ گفت: «نظام آنها همچنان بهشدت دچار شکاف است و ناکارآمد نیز هست، و این موضوع احتمالاً بهعنوان مانعی عمل میکند.»
پیامدهای عملیات مشترک آمریکا و اسرائیل که به کشته شدن پدر خامنهای و دیگر مقامهای ارشد ایرانی انجامید، پیشتر در ارزیابیهای اطلاعاتی آمریکا پیشبینی شده بود؛ ارزیابیهایی که پیش از تصمیم دونالد ترامپ برای آغاز جنگ انجام شده و نتیجه گرفته بود که کشتن رهبر پیشین ایران احتمالاً به فروپاشی رژیم منجر نخواهد شد. یکی از منابع گفت: «حتی اگر آیتالله را حذف کنید، جانشینان او نیز همگی تندرو هستند.» این گفته بازتاب همان پیشبینیای است که چندین منبع از آن یاد کردهاند: حکومتی در ایران که عمدتاً تحت کنترل سپاه پاسداران و چهرههایی با همان گرایش ایدئولوژیک باقی خواهد ماند.
ترامپ از زمان کشته شدن خامنهایِ پدر، بارها ادعا کرده که در ایران «تغییر رژیم» رخ داده و مذاکرهکنندگان فعلی ایران را «معقول» توصیف کرده است.
او در ماه مارس گفت: «ما با افرادی سروکار داریم که هیچکس پیش از این با آنها طرف نبوده است.»
نقش مجتبی عمدا برجسته میشود
علی واعظ، مدیر پروژهٔ ایران در گروه بینالمللی بحران، پیشتر به سیانان گفته بود که چه رهبر جدید ایران در موقعیتی برای هدایت مذاکرات باشد یا نه، «نظام از او برای گرفتن تأیید نهایی تصمیمات کلان استفاده میکند، نه برای تاکتیکهای مذاکراتی.»
او افزود: «نظام عمداً نقش مجتبی را برجسته میکند، زیرا این کار سپری حفاظتی در برابر انتقادهای داخلی ایجاد میکند… برخلاف پدرش که مرتباً ظاهر میشد و دربارهٔ روند مذاکرات اظهار نظر میکرد. مجتبی عملاً غایب است، بنابراین نسبت دادن دیدگاهها به او پوشش خوبی برای مذاکرهکنندگان ایرانی فراهم میکند تا از انتقادها در امان بمانند.»
یکی از منابع آگاه از ارزیابیهای اخیر اطلاعاتی آمریکا نیز همین دیدگاه را تأیید کرده و وضعیت مبهم پیرامون خامنهای را چنین توصیف کرده است: «ترکیبی از جادوگر شهر اُز و آخر هفته با برنی.»
با این حال، تلاش دولت ترامپ برای دستیابی به یک توافق مذاکرهشده، به گفتهٔ چندین منبع، بهدلیل «برداشت نادرست بنیادین» از نحوهٔ تفکر و واکنش ایرانیها به تهدیدها — صرفنظر از اینکه چه کسی در رأس قدرت باشد — با مانع روبهرو شده است.
به گفتهٔ یک منبع آگاه، پیش از دور نخست مذاکرات در اسلامآباد در ماه گذشته، جِیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، از برخی شرکای خلیج فارس دربارهٔ اینکه کدامیک از مقامهای سیاسی و نظامی باقیماندهٔ ایران اختیار مذاکره با آمریکا را دارند و بهترین شیوهٔ تعامل با آنها چیست، نظر خواسته بود.
در آن زمان، مقامهای دستکم یک کشور عربی حوزهٔ خلیج فارس به ونس گفته بودند که قالیباف فردی است که چنین اختیاری دارد؛ حتی بیش از دیگر چهرههای ارشد در سپاه پاسداران یا بخش سیاسی حکومت. قالیباف دور نخست مذاکرات با آمریکا در اسلامآباد را هدایت کرد و اکنون یکی از چهرههای اصلی نمایندهٔ جمهوری اسلامی به شمار میرود.
این فرمانده پیشین سپاه پاسداران — که در سرکوب اعتراضات دانشجوییِ اصلاحطلب نقش داشته — بهعنوان یکی از معدود سیاستمداران ایرانی ظاهر شده که قادر است هم با دیپلماتهای کتوشلواری و هم با نظامیان در لباس رزم تعامل کند.
با این حال، ونس دور نخست مذاکرات در اسلامآباد را بدون توافق ترک کرد و دور دوم مذاکرات که قرار بود در پاکستان برگزار شود، هرگز شکل نگرفت. ترامپ فروپاشی مذاکرات را ناشی از «شکاف جدی» در حکومت ایران دانست و آتشبسی دو هفتهای تمدید کرد تا رهبران ایران فرصت داشته باشند «پیشنهادی واحد» ارائه کنند.
در هفتههای پس از آن، دولت ترامپ اعلام کرده که آتشبس میان دو کشور همچنان برقرار است؛ ترامپ آتشبس را بهطور نامحدود تمدید کرده و ایران نیز تا روز جمعه در حال بررسی آخرین پیشنهاد آمریکا بوده است.