صنم ماحوزی، میرا روجانا ساکول و هیروکو تابوچی
نیویورک تایمز / ۸ مه ۲۰۲۶
تصاویر ماهوارهای نشان میدهد یک لکه بزرگ نفتی در خلیج فارس و در نزدیکی جزیره خارک، پایانه اصلی صادرات نفت خام ایران، در حال گسترش است؛ موضوعی که نگرانیها درباره وضعیت زیرساختهای نفتی ایران، که تحت فشار محاصره دریایی اعمالشده از سوی ایالات متحده قرار دارد، را تشدید کرده است.
بر اساس برآورد مؤسسه «اوربیتال ایاواس» (Orbital EOS)، یک سرویس جهانی پایش نشت نفت، این آلودگی که در سواحل غربی جزیره قرار دارد، تا روز پنجشنبه مساحتی بیش از ۲۰ مایل مربع را در بر گرفته بود. به گفته این مؤسسه، احتمال میرود بیش از ۳ هزار بشکه نفت وارد دریا شده باشد.
علت دقیق این نشت هنوز مشخص نیست. زیرساختهای نفت و گاز ایران بهدلیل محاصره ایالات متحده در تنگه هرمز — آبراه باریکی که ۲۰ تا ۲۵ درصد نفت دریابرد جهان بهطور معمول از آن عبور میکند — تحت فشار قرار گرفتهاند.
دولت ایران همچنین در شرایطی که مذاکرات برای بازگشایی این گذرگاه به بنبست خورده، تردد کشتیها در این تنگه را محدود کرده است. افزون بر این، کشتیها و تأسیسات نفتی در حملات آمریکا و اسرائیل آسیب دیدهاند و همین امر آنها را در برابر نشتهای احتمالی آسیبپذیرتر کرده است.
در نتیجه، نفتکشها در وضعیت بلاتکلیف باقی ماندهاند، صادرات محدود شده و ایران با سرعت در حال از دست دادن ظرفیتهای ذخیرهسازی نفت خود است؛ موضوعی که نگرانیها درباره نشت یا حوادث مشابه در پایانه خارک را افزایش داده است.
دالغا خاتیناوغلو، کارشناس حوزه انرژی ایران در نهاد مستقل «ایران اوپن دیتا»، میگوید حجم زیادی از نفت خام در نفتکشها ذخیره میشود که این امر خطر نشت را افزایش میدهد.
به گفته خاتیناوغلو، یکی دیگر از منابع احتمالی این نشت میتواند پارگی در یک خط لوله زیر دریا باشد که این پایانه را به میدان نفتی ابوذر — یکی از میادین مهم فراساحلی در غرب جزیره خارک — متصل میکند. او افزود این خط لوله قدیمی که دههها از عمر آن میگذرد و بهخوبی نگهداری نشده، در سالهای اخیر چندین بار دچار نشت شده است، از جمله شکافی که در اکتبر ۲۰۲۴ رخ داد.
برخی دیگر نیز گمانهزنی کردهاند که ممکن است نفت بهدلیل کمبود ظرفیت ذخیرهسازی، عمداً به دریا تخلیه شده باشد، هرچند هیچ مدرکی برای این ادعا وجود ندارد. در مجموع، نیما شکری، استاد مهندسی محیطزیست در دانشگاه صنعتی هامبورگ، میگوید: «محاصره دریایی احتمالاً سیستم نفتی ایران را به وضعیت خطرناکی سوق داده است.»
او توضیح داد که تعطیل کردن چاههای نفت کار سادهای نیست، زیرا ممکن است موجب انسداد چاهها یا خطوط لوله شود یا به مخزن نفتی زیرزمینی آسیب بزند و در نتیجه راهاندازی مجدد تولید را کندتر و پرهزینهتر کند.
دکتر شکری افزود: «چاههای نفت ماشینهایی نیستند که بتوان آنها را بهسادگی خاموش و هر زمان خواست دوباره روشن کرد.»
تا ظهر روز پنجشنبه، این لکه نفتی در حال حرکت به سمت جنوب و به سوی آبهای عربستان سعودی بود. رسانههای دولتی ایران گزارشی درباره این آلودگی منتشر نکردهاند و وزارت امور خارجه ایران نیز بلافاصله به درخواست اظهارنظر پاسخی نداده است.
کیوان حسینی، کارشناس انرژی و محیطزیست در دانشگاه ساوتهمپتون، گفت این نشت نشاندهنده آن است که تحریمها، درگیریها و کمبود مزمن سرمایهگذاری تا چه حد روند نوسازی، نگهداری و جایگزینی زیرساختهای حیاتی نفتی ایران را دشوار کرده است.
او افزود خلیج فارس که بخش زیادی از آن کمعمق است، تحت فشار فزایندهای از گرما، شوری، آلودگی و توسعه سواحل قرار دارد. نفت میتواند در رسوبات و سواحل تهنشین شود و بهویژه برای جنگلهای حرا، زیستگاههای مرجانی، پرندگان دریایی، لاکپشتها و مناطق تخمریزی آبزیان بسیار مخرب باشد.
به گفته دکتر حسینی، نشت نفت در نزدیکی جزیره خارک میتواند بر شیلات، جوامع ساحلی، تأسیسات آبشیرینکن، زیستگاههای دریایی و اکوسیستمهای حساس خلیج فارس تأثیر بگذارد. او هشدار داد: «حتی یک نشت قابلکنترل نیز اگر واکنش به آن با تأخیر همراه باشد، میتواند به یک بحران زیستمحیطی گسترده در سطح منطقه تبدیل شود.»