فرناز فصیحی / نیویورک تایمز / ۶ مه ۲۰۲۶
ایران روز چهارشنبه، در حالی که رئیسجمهور ترامپ برای دستیابی به توافقی جهت پایان دادن به جنگ فشار میآورد، لحنی سرسختانه اتخاذ کرد، اما همزمان اذعان داشت که اقتصادش زیر فشار فزاینده قرار گرفته است.
در حالی که ایران آخرین پیشنهاد صلح آمریکا را بررسی میکند، رفع محاصره نظامی آمریکا علیه بنادر این کشور و کاهش فشار بر صنعت نفت، از اصلیترین انگیزههای تهران برای حرکت بهسوی توافق به شمار میرود.
این محاصره صادرات نفت ایران را متوقف کرده و درآمدهای حیاتی کشور را خفه کرده است؛ ضمن آنکه ایران با خطر پر شدن ظرفیت ذخیرهسازی نفت خود نیز روبهرو است. این وضعیت همچنین واردات سایر کالاها را مختل کرده و تهران را وادار ساخته است مسیرهای جایگزین از طریق کشورهای همسایه و بنادر کوچکتر خود در دریای خزر جستوجو کند. در داخل کشور نیز فشار اقتصادی ـ که حتی پیش از جنگ هم وخیم بود ـ اکنون بهمراتب شدیدتر شده است.
حمید حسینی، کارشناس حوزه نفت ایران و عضو کمیته انرژی اتاق بازرگانی ایران، در گفتوگویی از تهران گفت: «محاصره دریایی تهدیدی بسیار جدیتر از خود جنگ است و این بنبست فعلی باید شکسته شود، چون اکنون صادرات نفت و انرژی ما و سرنوشت پالایشگاههایمان در معرض خطر قرار گرفته است.»
بخش نفت
بر اساس دادههای شرکت جهانی اطلاعات دریایی «کپلر»، پیش از آغاز محاصره، حدود ۹۸ درصد صادرات نفت ایران از طریق تنگه هرمز انجام میشد. حتی در طول کارزار پنجهفتهای بمباران توسط آمریکا و اسرائیل نیز صادرات نفت ایران ادامه داشت.
اما از زمان آغاز محاصره آمریکا در ۱۳ آوریل، هیچ نفتکش ایرانی حامل نفت نتوانسته است از تنگه عبور کند.
ایران معمولاً روزانه حدود ۴ میلیون بشکه نفت تولید میکند. تقریباً نیمی از این مقدار در داخل مصرف میشود و بقیه صادر میشود. نفت آماده صادرات در مخازن زمینی و همچنین نفتکشهای مستقر در خلیج فارس ذخیره میشود. اما این ظرفیت ـ شامل حدود ۱۲۰ میلیون بشکه ذخیره زمینی، از جمله در جزیره خارک، و ۳۲ میلیون بشکه روی نفتکشها ـ بهسرعت در حال پر شدن است، زیرا محاصره مانع بازگشت تقریباً تمامی نفتکشهای خالی شده است.
همایون فلکشاهی، رئیس بخش تحلیل نفت در کپلر، میگوید نتیجه نهایی این است که اگر محاصره برداشته نشود، ایران ظرف حدود ۲۵ تا ۳۰ روز ممکن است با کمبود کامل فضای ذخیرهسازی روبهرو شود. کارشناسان دیگر نیز برآوردهایی متفاوت، از چند هفته تا بیش از یک ماه، ارائه کردهاند.
فلکشاهی گفت: «محاصره در واقع به معنای تعیین یک ضربالاجل مالی بر سر جمهوری اسلامی است.»
یکی از مقامهای وزارت نفت ایران گفت تهران برای کاهش بحران ذخیرهسازی، کاهش تولید در برخی چاههای نفت را آغاز کرده است. این مقام که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، تخمین زد که ظرفیت ذخیرهسازی زمینی و دریایی ایران ظرف حدود ۴۰ تا ۴۵ روز به پایان برسد.
ایران ممکن است ناچار شود برخی چاههای نفت را تعطیل کند؛ اقدامی که راهاندازی مجدد آنها میتواند بسیار کند و فوقالعاده پرهزینه باشد. این مقام وزارت نفت افزود تعطیلی برخی چاههای قدیمی ممکن است دائمی شود، زیرا احیای دوباره آنها از نظر اقتصادی صرفه نخواهد داشت.
جستوجوی مسیرهای تجاری جایگزین
پیش از جنگ، حدود ۷۰ درصد واردات و صادرات ایران از طریق بنادر جنوبی کشور انجام میشد. ایران طیف گستردهای از کالاها، از جمله غلات، دارو، تجهیزات الکترونیکی و ماشینآلات صنعتی وارد میکند. اکنون دولت بهدنبال راههای تازهای برای دسترسی به کالاهای مورد نیاز اقتصاد و مردم است.
ایران مرزهای زمینی و دریایی متعددی دارد ـ ترکیه و عراق در غرب، افغانستان و پاکستان در شرق، و جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکمنستان و دریای خزر در شمال ـ که مشمول محاصره آمریکا نیستند. ایران انتقال زمینی کالا از پاکستان و ترکیه را آغاز کرده، از طریق دریای خزر محمولههایی از روسیه دریافت میکند و از خط راهآهنی استفاده میکند که چین را از مسیر ترکمنستان و قزاقستان به ایران متصل میکند. (البته استفاده از این مسیرها برای صادرات نفت در مقیاس گسترده آسان نیست.)
اسفندیار باتمانقلیچ، مدیرعامل اندیشکده «بورس اند بازار» در لندن که اقتصاد ایران را رصد میکند، گفت: «این مسیرها نمیتوانند بهطور کامل اختلالات خلیج فارس را جبران کنند، اما دستکم مقداری پشتیبانی و یک جایگزین محدود برای بنادر جنوبی فراهم میکنند.»
حمید قنبری، معاون وزیر خارجه در امور دیپلماسی اقتصادی، روز یکشنبه به یک روزنامه اقتصادی برجسته گفت ایران میتواند فشار اقتصادی را تحمل کند، «اما این به آن معنا نیست که همهچیز عادی است، همهچیز عالی پیش میرود و ما هیچ فشاری احساس نمیکنیم. ما در جنگ هستیم و جنگ دشواریهای خود را دارد.»
فشار اقتصادی
جنگ اقتصاد ایران را ـــ که پیشتر نیز از سالها تحریم آمریکا، سوءمدیریت و فساد آسیب دیده بود ـــ بهشدت ویران کرده است. درست پیش از آغاز جنگ، تورم و سقوط ارزش پول ملی ایران موجی از اعتراضات سراسری را برانگیخته بود که حکومت آن را با خشونت مرگبار سرکوب کرد.
اکنون ارزش ریال بیش از پیش سقوط کرده است. نرخ تورم به رکورد تاریخی ۶۰ درصد رسیده است. ایرانیها روغن خوراکی را از مرز ترکیه به کشور حمل میکنند. دستکم یک میلیون شغل از بین رفته و تقریباً در همه بخشها اخراجهای گسترده گزارش شده است. بسیاری از کارکنان دولت نیز دستکم دو ماه است حقوق کامل دریافت نکردهاند.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد ایران با آمریکا، روز چهارشنبه در پیامی صوتی خطاب به مردم گفت: «دشمن میکوشد از طریق محاصره دریایی، اعمال فشار اقتصادی، جنگ رسانهای و تضعیف وحدت ملی، ما را وادار به تسلیم کند.»
شبکههای اجتماعی مملو از روایتهای کاربران درباره تمام شدن پساندازها و فروش وسایل شخصی برای زنده ماندن هستند. اگر اقتصاد همچنان رو به وخامت برود، حکومت با خطر اعتراضات بیشتر و خشم عمومی گستردهتری روبهرو خواهد شد. هرچند اعتراضات پیشین برای جمهوری اسلامی بحران مشروعیت ایجاد کردهاند، اما به دلیل آمادگی حکومت برای استفاده از نیروی مرگبار علیه معترضان، نتوانستهاند آن را سرنگون کنند.
زنی ایرانی به نام سارا کریمی این هفته در شبکههای اجتماعی نوشت: «فکر نمیکنم زندگی هیچوقت برای طبقه متوسط مدرن ایران تا این اندازه فاجعهبار و تحقیرآمیز بوده باشد. تاریخ این کشور کمبود قحطی و بحران نداشته، اما سقوط اقتصادی با چنان احساس روزمرهای از تبعیض، نابرابری و نقض کرامت انسانی همراه شده که برای آدم چیزی جز خشم باقی نمیماند.»