جنگ پنهان ایران علیه مخالفان در خارج از کشور
چارلز کلاور، مایلز جانسون و جان پل راثبون
فایننشال تایمز / ۴ مه ۲۰۲۶
در اواسط آوریل، همزمان با شکلگیری یک آتشبس شکننده در جنگ میان آمریکا و اسرائیل با ایران، سفارت تهران در لندن پیامی برای جذب نیرو در تلگرام منتشر کرد.
در این پیام از ایرانیان ساکن بریتانیا خواسته شده بود با کلیک بر روی یک لینک به آنچه «کارزار فداکاری برای میهن» [«جانفدا برای ایران»] نامیده شده بود بپیوندند و از «تمام فرزندان سربلند ایران» دعوت شده بود تا «وحدت خود را نشان دهند».
در این پیام آمده بود: «بیایید همه با هم بایستیم، آماده فدا کردن جان خود باشیم، چرا که این بهتر از تسلیم کردن کشورمان به دشمن است.»
جزئیات مشخصی از این کارزار ارائه نشده بود. اما دولت بریتانیا واکنش تندی نشان داد. بریتانیا سفیر ایران را احضار کرد و به او اعلام کرد که «این اقدامات و اظهارات کاملاً غیرقابل قبول است و سفارت باید هرگونه ارتباطی را که ممکن است بهعنوان تشویق به خشونت در بریتانیا یا در سطح بینالمللی تعبیر شود، متوقف کند.»
این تبادل تنها یکی از نشانههای نگرانی عمیق دولتهای غربی نسبت به فعالیت عوامل ایرانی در خاک خود است — نگرانیای که با تمرکز جنگ بر توانمندیهای پنهانی تهران در خارج از کشور و احتمال استفاده از آنها برای تلافی حملات علیه ایران، شدت گرفته است.
سازمانهای اطلاعاتی غربی از دیرباز ایران را متهم کردهاند که کارزارهای ارعاب، ضربوشتم، آدمربایی و حتی ترور مخالفان در خارج از کشور را سازماندهی میکند؛ از مخالفان ایرانی گرفته تا افراد غیرایرانی که آنها را تهدید تلقی میکند. همچنین ادعا شده که ایران اهداف مرتبط با اسرائیل و جوامع یهودی را نیز مورد حمله قرار داده است.
قرار است دو مرد در ماه مه به اتهام حمله به پوریا زراعتی، روزنامهنگار شبکه «ایران اینترنشنال» که بهدلیل گزارشهای انتقادیاش از جمهوری اسلامی شناخته میشود، محاکمه شوند. او در دسامبر ۲۰۲۴ در یکی از خیابانهای ویمبلدون لندن هدف ضربات چاقو قرار گرفت.
از زمان آغاز جنگ در ماه فوریه، چندین کشور اروپایی بهطور موقت ایران را مسئول موجی از آتشسوزیهای عمدی و سایر حملات دانستهاند؛ از جمله دستکم پنج حمله در بریتانیا طی یک هفته. سفارت ایران در لندن به درخواست برای اظهارنظر پاسخی نداده است.
با افزایش این حملات، مقامهای امنیتی اروپا میگویند نگراناند که تهران در آینده، برای تلافی کشته شدن رهبران ارشد خود — از جمله آیتالله علی خامنهای — یک رهبر غربی یا یک دارایی نظامی غرب را هدف قرار دهد.
جان رین، مقام ارشد پیشین امنیت ملی بریتانیا که اکنون مشاور ارشد در مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی است، گفت:
«آنها بسیار مایلاند بتوانند یک هدف مهم آمریکایی، مانند یک پایگاه، یک ناو جنگی یا یک چهره رهبری را از میان بردارند؛ چیزی هموزن با مرگ رهبر عالی.»
او افزود: «در دکترین خود، آنها سرمایهگذاری زیادی روی توانمندیهای نامتقارن و عملیات برونمرزی انجام دادهاند، اما این قابلیتها را برای زمان مناسب حفظ خواهند کرد.»
به گفته او، برای رهبران ایران «انتقام به همان اندازه که یک واکنش احساسی است، یک تکلیف مذهبی نیز محسوب میشود.»
با این حال، به گفته او، چنین اقدامی در زمانی جدا از جنگ خاورمیانه رخ خواهد داد: «این انتقامی است که سرد سرو میشود.»
پوریا زراعتی، روزنامهنگار شبکه ایران اینترنشنال، پس از حمله در بیرون خانهاش در لندن در بیمارستان بستری شد
اواخر سال گذشته، سر کن مککالوم، رئیس سازمان امنیت داخلی بریتانیا (MI5)، از «موجی از تهاجم فراملی ایران» سخن گفت که شامل طرحهای نافرجام ترور در استرالیا، اسپانیا و هلند بوده است. او در ماه اکتبر اعلام کرد که MI5 تنها در سال ۲۰۲۵ بیش از ۲۰ طرح بالقوه مرگبار با پشتیبانی ایران را ردیابی کرده است.
او گفت: «رژیم خودکامه ایران با شتاب در تلاش است مخالفان خود را در سراسر جهان، از جمله در بریتانیا، خاموش کند.»
در ماه مه سال گذشته، پلیس بریتانیا هشت مرد، از جمله هفت تبعه ایرانی، را در دو پرونده مرتبط با تهدیدهای احتمالی علیه امنیت ملی بازداشت کرد. قرار است این پروندهها در ماه اکتبر به دادگاه بروند.
مرکز مشترک تحلیل تروریسم دولت بریتانیا، که زیرمجموعه MI5 است، این هفته سطح تهدید تروریستی کشور را از «قابل توجه» به «شدید» افزایش داد؛ این اقدام پس از حمله با چاقو به دو مرد یهودی در لندن صورت گرفت، هرچند مقامات تاکنون این حمله را به ایران مرتبط ندانستهاند. در این رابطه یک نفر متهم شده است.
با این حال، کارشناسان میگویند ضربه به ساختار امنیتی ایران — از جمله کشته شدن علی لاریجانی، رئیس شورای امنیت ملی، و اسماعیل خطیب، وزیر اطلاعات، در ماه مارس — توانایی این کشور برای اقدامات تلافیجویانه فوری را محدود کرده است؛ هرچند نیروهای امنیتی آن همچنان فعال هستند و شواهدی از وجود زنجیره فرماندهی کارآمد دیده میشود.
با وجود شهرت جمهوری اسلامی به بیرحمی، این کشور در اجرای عملیاتهای پیچیده و با تأثیر بالا در خاک کشورهای غربی با دشواریهایی مواجه بوده است.
ایران بهطور گسترده به آنچه یکی از تحلیلگران «اقتصاد گیگ» نامیده، متکی بوده است — یعنی استفاده از باندهای تبهکار، عوامل اجیرشده و شبکههای نیابتی که بهصورت آنلاین استخدام میشوند.
یکی از مقامهای پیشین امنیتی اروپا گفت: «ساختار این شبکهها لایهلایه است: فردی در ایران با یک واسطه — مثلاً در رومانی یا چچن — ارتباط میگیرد و آن فرد سپس عملیات را در کشور هدف مدیریت میکند. این ساختار فاصله ایجاد میکند و امکان انکارپذیری را فراهم میسازد.»
بیشتر طرحهای ترور منتسب به تهران، ظاهراً شهروندان ایرانی را هدف قرار دادهاند. یکی از این موارد، طرحی علیه مسیح علینژاد، مجری رادیویی ایرانی-آمریکایی در نیویورک در سال ۲۰۲۲ بود که به گفته راجر مکمیلان، کارشناس مقابله با تروریسم و امنیت، شامل یک هدایتکننده در ایران بود که با فردی در چچن تماس گرفت و او نیز عملیات را در محل هدایت میکرد. فرد ضارب که یک سلاح تهاجمی ساخت چین در خودروی خود داشت، پیش از اقدام بازداشت شد.
با این حال، طرحهایی علیه رهبران ارشد غربی نیز وجود داشته است. در سال ۲۰۲۴، واشینگتن شهرام پورصفی، عضو مظنون سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، را متهم کرد که تلاش کرده ترور جان بولتون، مشاور پیشین امنیت ملی دونالد ترامپ را ترتیب دهد؛ اقدامی که گفته میشود در تلافی کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه، در حمله پهپادی آمریکا در سال ۲۰۲۰ صورت گرفته است.
مقامهای آمریکایی که تا سقف ۲۰ میلیون دلار برای اطلاعات منجر به دستگیری او جایزه تعیین کردهاند، اعلام کردند پورصفی طی ماهها در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ تلاش کرده بود «عناصر جنایی» در آمریکا را برای کشتن بولتون استخدام کند و گفته میشود مبلغ ۳۰۰ هزار دلار برای این کار پیشنهاد داده بود.
به گفته مقامات آمریکا، پورصفی به یکی از رابطان خود — که بعداً مشخص شد خبرچین افبیآی است — گفته بود پس از کشته شدن بولتون، «یک مأموریت ترور دوم» نیز دارد. دونالد ترامپ نیز بعدها اعلام کرد که در همان زمان، نهادهای اطلاعاتی آمریکا او را از یک طرح ادعایی ایران علیه خودش مطلع کرده بودند.
مسیح علینژاد، روزنامهنگار و فعال ایرانی-آمریکایی، هدف یک توطئه ترور مرتبط با تهران قرار گرفت
در پی این تهدیدها، دولت آمریکا در سال ۲۰۲۴ برای مایک پمپئو، وزیر امور خارجه پیشین، و برایان هوک، نماینده ویژه وقت در امور ایران، تدابیر حفاظتی ویژهای فراهم کرد.
یکی از مقامهای ارشد پیشین اطلاعاتی بریتانیا گفت: «آنها میخواهند در برابر دشمنان خود بازدارندگی ایجاد کنند. قطعاً تلاش خواهند کرد یک چهره سیاسی سطح بالا را هدف قرار دهند [پس از ترور خامنهای]. آنها بهدنبال مقابلهبهمثل هستند.»
با این حال، پرونده پورصفی خطر دیگری را نیز برای شبکههای ایرانی در خارج از کشور نشان میدهد: به گفته چندین مقام پیشین امنیتی غرب، این شبکهها حتی پیش از جنگ نیز بهشدت در معرض نفوذ نهادهای اطلاعاتی و امنیتی ایران قرار داشتهاند.
یک مقام امنیتی اروپایی گفت عملیات ویژه ایران به دو واحد مجزا تقسیم میشود. یکی از بخشهای سپاه پاسداران که سازمان اطلاعاتی موساد اسرائیل آن را «واحد ۴۰۰» مینامد، صرفاً علیه اهداف ایرانی فعالیت میکند.
به گفته این مقام، «بخش عملیات ویژه نیروی قدس»، که موساد آن را «واحد ۸۴۰» مینامد و از سال ۲۰۱۲ بهطور کامل عملیاتی شده، مأمور انجام عملیات آدمربایی و ترور در خارج از کشور علیه اتباع خارجی است.
به گفته این مقام، نیروهای این بخش تلاشهایی برای ترور یا ربایش دیپلماتها و مأموران اطلاعاتی اسرائیل در کشورهایی چون قبرس، اتیوپی، کنیا، امارات متحده عربی و کلمبیا انجام دادهاند. همچنین بازرگانان اسرائیلی در کشورهایی مانند غنا، تانزانیا و سنگال هدف قرار گرفتهاند.
جاناتان هکت، کهنهسرباز عملیات ویژه تفنگداران دریایی آمریکا و کارشناس مقابله با تروریسم، گفت: «یک مجموعه اهداف مربوط به مخالفان ایرانی وجود دارد که یک نوع تیم برای آنها اعزام میشود، و یک تیم کاملاً جداگانه نیز برای هدف قرار دادن افراد غیرایرانی به کار گرفته میشود.»
او افزود کشته شدن چندین چهره کلیدی در دستگاه امنیتی و اطلاعات خارجی ایران در جریان جنگ، احتمال هرگونه عملیات گسترده در کوتاهمدت را کاهش داده است.
او گفت: «چالش واقعی که ایرانیها برای خود ایجاد کردهاند این است که یک فرد خاص کنترل یک پرونده را در دست میگیرد و وقتی کشته میشود، نمیتواند نفوذ و شبکه خود را به جانشین منتقل کند.»
وی اضافه کرد: «این وضعیت را پس از کشته شدن قاسم سلیمانی هم دیدیم. وقتی جانشین او مسئولیت را بر عهده گرفت، هیچ همپوشانی در شبکههای نفوذ وجود نداشت و همین امر باعث کاهش قابل توجه فعالیتهای برونمرزی نیروی قدس در کوتاهمدت شد.»
برخی از نیروهایی که در خارج از کشور برای تهران فعالیت میکنند، توسط ایرانیها آموزش دیدهاند، هرچند لزوماً خودشان ایرانی نیستند. یکی از مقامهای پیشین بریتانیا گفت: «این افراد معمولاً از نظر ایدئولوژیک با جمهوری اسلامی همدلی دارند.»
او افزود برای این نیروها، «موضوع صرفاً ایدئولوژیک است... شما فقط دشمن یک دولت نیستید؛ دشمن یک ایدئولوژی محسوب میشوید. و از نظر آنها هیچ تردید اخلاقی برای کشتن چنین افرادی وجود ندارد.»