کسبوکارها تعطیل، بیکاری در اوج
مارگریتا استانکاتی، بنوا فوکون و حنا موسوی
والاستریت ژورنال
۲۸ آوریل ۲۰۲۶
جنگ هزینه سنگینی بر اقتصاد ایران تحمیل کرده است: بیش از یک میلیون نفر شغل خود را از دست دادهاند، قیمت مواد غذایی بهشدت افزایش یافته و قطع طولانیمدت اینترنت به کسبوکارهای آنلاین ضربه سختی زده است.
پرسش این است که رهبران ایران تا چه میزان درد و فشار بیشتری را حاضرند تحمل کنند، در حالی که تلاش میکنند به پایانی مطلوب برای جنگ از طریق مذاکره دست یابند.
گفتوگوها میان آمریکا و ایران متوقف شده است. مقامهای آمریکایی بر این باورند که ایران بهزودی بهدلیل تعمیق بحران اقتصادی تسلیم خواهد شد. در مقابل، ایران شرطبندی کرده که آمریکا زودتر عقبنشینی میکند و برای آرام کردن بازارهای جهانی و کاهش قیمت بنزین در داخل، محاصره بنادر ایران را پایان خواهد داد.
برای مهار پیامدهای اقتصادی، دولت ایران دستمزدها را افزایش داده، کالاهای اساسی را یارانهای کرده و به اقشار فقیر کمکهای نقدی پرداخت کرده است. با این حال، به گفته ساکنان، مقامات با سطحی از سختی و تنگنا روبهرو هستند که در دهههای اخیر بیسابقه بوده است.
الکس وطنخواه، پژوهشگر ارشد و کارشناس ایران در مؤسسه خاورمیانه، میگوید: «این یک نظام اقتدارگراست و میتواند مقاومت در برابر فشار اقتصادی را بهعنوان مسئلهای مرتبط با غرور ملی مطرح کند.» او در عین حال افزود: «اما با خشک شدن منابع مالی بهدلیل محاصره، ممکن است شاهد باشیم که افراد بیشتری چارهای جز بسیج سیاسی نداشته باشند.»
در مرکز این منازعه، تداوم بسته ماندن تنگه هرمز قرار دارد؛ گذرگاهی که حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند.
ایران در ابتدای درگیری این تنگه را بست و عملاً از این آبراه بهعنوان ابزاری برای گروگانگیری اقتصاد جهانی استفاده کرد. آمریکا نیز در پاسخ، محاصره دریایی خود را اعمال کرد و ضربهای ویرانگر به اقتصادی وارد آورد که پیشتر نیز آسیبدیده بود.
چالشهای روزمره
درآمدهای دولت درست در زمانی خشک شده که نیازهای جمعیت در حال افزایش است.
بر اساس برآوردهای اولیه که غلامحسین محمدی، یکی از مقامات وزارت کار و امور اجتماعی ایران، به آن اشاره کرده، جنگ بهطور مستقیم حدود یک میلیون نفر را بیکار کرده و بهطور غیرمستقیم نیز یک میلیون نفر دیگر را تحت تأثیر قرار داده است. این رقم بخش قابلتوجهی از حدود ۲۵ میلیون شاغل معمول در ایران را تشکیل میدهد.
هزینههای زندگی بهشدت افزایش یافته و نرخ تورم سالانه تا اواسط آوریل نسبت به مدت مشابه سال قبل به ۶۷ درصد رسیده است، بر اساس آمار بانک مرکزی ایران. قیمت یارانهای گوشت قرمز — که عمدتاً از طریق مسیرهای دریایی وارد میشد — به حدود ۳.۶۰ دلار برای هر پوند رسیده؛ رقمی که برای بسیاری از مردم در کشوری با حداقل دستمزد حدود ۱۳۰ دلار در ماه، دستنیافتنی است.
مهدی قدسی از مؤسسه مطالعات اقتصادی بینالمللی وین میگوید: «دیگر زندگی قابلتحمل نیست. ایران در ضعیفترین نقطه خود قرار دارد.»
به گفته ساکنان، کسبوکارها در سراسر کشور — از تولیدکنندگان تا خردهفروشان — در حال تعطیلی هستند. کمبود فولاد و سایر مواد اولیه تولید در صنایع مختلف را مختل کرده است. کالاهای الکترونیکی که عمدتاً وارداتی هستند نیز کمیاب و گران شدهاند.
خسارات جنگ
فروپاشی اقتصادی ایران پیش از جنگ آغاز شده بود و سالها تحریمهای آمریکا و جامعه بینالمللی آن را فلج کرده بود. سقوط ارزش پول ملی و افزایش سریع قیمتها در ابتدای سال به اعتراضات گسترده ضدحکومتی منجر شد. حکومت این اعتراضات را با خشونت مرگبار سرکوب کرد. مشکلات اقتصادی که زمینهساز آن اعتراضات بود، از زمان آغاز جنگ بدتر شده و احتمال شعلهور شدن دوباره ناآرامیها را افزایش داده است.
حملات بمبارانی اسرائیل و آمریکا خسارات فیزیکی گستردهای به جادهها، بنادر و ساختمانهای مسکونی وارد کرده است. همچنین صنایع حیاتی از جمله کارخانههای اصلی فولادسازی و پتروشیمی کشور را هدف قرار داده است. رسانههای دولتی ایران برآورد کردهاند که بازسازی پس از جنگ ممکن است حدود ۲۷۰ میلیارد دلار هزینه داشته باشد؛ رقمی فلجکننده برای کشوری که تولید ناخالص داخلی آن در سال گذشته ۳۴۱ میلیارد دلار بوده است.
پیش از محاصره، بیشتر صادرات نفت ایران و بخش عمده واردات آن — از مواد غذایی و دارو گرفته تا مواد اولیه — از طریق تنگه هرمز انجام میشد.
اکنون، بر اساس سوابق حملونقل، ایران برای ارسال نفت و سایر کالاهایی که بخش عمده درآمدش را تشکیل میدهند، با مشکل مواجه است. تا همین اواخر، در ماه مارس، ایران روزانه ۱.۸۵ میلیون بشکه نفت خام صادر میکرد که با قیمتهای بینالمللی حدود ۱۹۱ میلیون دلار ارزش داشت. به گفته همایون فلکشاهی، تحلیلگر ارشد نفت در شرکت دادههای کالایی کلپر، هیچ نشانهای وجود ندارد که محمولههای نفتی ایران توانسته باشند از محاصره آمریکا عبور کرده و به مشتریان چینی یا سایر خریداران برسند.
ایران برای بازگشایی سریع تنگه هرمز فشار وارد میکند که نشاندهنده اهمیت حیاتی آن برای اقتصاد کشور است. به گزارش والاستریت ژورنال، تهران به میانجیهای منطقهای پیشنهادی ارائه داده که بر اساس آن، در ازای پایان کامل جنگ و لغو محاصره بنادر ایران توسط آمریکا، حملات خود در این تنگه را متوقف خواهد کرد. ایران همچنین خواهان به تعویق انداختن مذاکرات درباره برنامه هستهای خود است.
جواد صالحیاصفهانی، استاد اقتصاد در دانشگاه ویرجینیا تک، میگوید: «دولت پایان جنگ را آغاز یک مشکل جدید میبیند: کنار آمدن با مردمی سرخورده و فقیر.» او افزود: «اگر صادرات نفت از سر گرفته شود، تا حدی حاشیه امن خواهند داشت. ایران میتواند مسیر بهبود را ترسیم کند و مردم خواهند گفت: این روزها بسیار سخت است، اما ما دوباره بهبود خواهیم یافت.»
سازوکارهای تطبیق
دولت ایران اقداماتی برای مهار پیامدهای اقتصادی انجام داده است. حداقل دستمزد را افزایش داده، حقوق کارکنان دولت را بالا برده و همچنان قیمت نان، سوخت و سایر کالاهای اساسی را یارانهای نگه داشته است. همچنین به فقرا کمک نقدی پرداخت میکند و کوپنهایی برای خرید برنج، مرغ، روغن خوراکی و دیگر کالاها صادر کرده است. دولت از ذخایر راهبردی اقلام اساسی خانوار استفاده کرده تا فشار اقتصادی بر مردم عادی را کاهش دهد.
دولت از ایرانیان خواسته با کاهش مصرف آب، برق و گاز، سهم خود را در مدیریت بحران ایفا کنند. از ساکنان تهران نیز خواسته شده کمتر از خودرو استفاده کرده و به حملونقل عمومی روی بیاورند.
ایران همچنین برخی اقدامات حمایتی اتخاذ کرده، از جمله ممنوعیت صادرات محصولات فولادی. رسول خلیفه سلطانی، دبیر انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، از شرکتها خواسته مصرف ورقهای فولادی را طی دو ماه آینده سهمیهبندی کنند.
ایران در تلاش است با تکیه بر مسیرهای تجاری جایگزین، محاصره آمریکا را دور بزند. ابراهیم نجفی، نماینده مجلس ایران، اخیراً اعلام کرده که کشور از خطوط ریلی با ترکیه، ارمنستان و آذربایجان و نیز مسیر دریای خزر برای واردات کالا استفاده میکند.
بر اساس دادههای کلپر، از زمان آغاز محاصره آمریکا دستکم ۱۱ کشتی حامل غلات، ذرت و روغن آفتابگردان وارد بنادر خزر ایران شدهاند. این کشتیها از روسیه، قزاقستان و ترکمنستان حرکت کرده بودند.
در پایان هفته، پاکستان اعلام کرد شش مسیر — شامل بنادر و مرزهای زمینی — را تعیین کرده که از طریق آنها کالاهای ایرانی میتوانند بدون محدودیت ترانزیت شوند. این مسیرها همچنین برای واردات برنج و گوشت مورد استفاده قرار خواهند گرفت.
محمد امرسی، کارشناس ایران و عضو شورای مشورتی جهانی مرکز ویلسون در واشینگتن، میگوید: «ایرانیان با سختی مواجه خواهند شد، اما آستانه تحمل درد در میان آنها بالاتر است.»