اریکا سولومون / نیویورک تایمز / ۲۶ آوریل ۲۰۲۶
با از مسیر خارج شدن برنامههای گفتوگوی صلح میان ایران و ایالات متحده — دستکم در مقطع کنونی — تهران و واشینگتن در حال فرو رفتن در وضعیتی برزخی هستند؛ نه صلح و نه جنگ. هر یک امیدوار است در این رویارویی که پیامدهایی جدی برای اقتصاد جهانی دارد، بیش از طرف مقابل دوام بیاورد.
به گفته تحلیلگران، مقامهای ایرانی ظاهراً اطمینان دارند که میتوانند فشار اقتصادی ناشی از جنگ را بیش از رئیسجمهور ترامپ تحمل کنند. با این حال، آنان همچنان نگراناند که در نبود پیشرفت در مذاکرات، زیر تهدید مداوم حملات آمریکا یا اسرائیل باقی بمانند.
ساسان کریمی، معاون پیشین دولت ایران و استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، درباره جنگ ایران و اسرائیل در ماه ژوئن گذشته گفت: «آنچه در حال رخ دادن است، شبیه وضعیتی است که در پایان جنگ ۱۲روزه داشتیم؛ یعنی پایان جنگ، اما بدون هیچگونه پایداری.»
در آخر هفته، مقالهای که در روزنامه محافظهکار و پرنفوذ «خراسان» منتشر شد و سپس توسط چند رسانه دیگر ایرانی بازنشر گردید، وضعیت کنونی را «برزخ راهبردی» توصیف کرد که با خطرات قابل توجهی همراه است.
در این مقاله آمده است: «هر دو طرف از هزینههای جنگ تمامعیار عقبنشینی کردهاند، اما هنوز از منطق زور و فشار عبور نکردهاند.» و این وضعیت «ممکن است از خودِ یک جنگ کوتاهمدت نیز خطرناکتر باشد.»
تلاشهای متوقفشده برای ازسرگیری مذاکرات آتشبس با میانجیگری پاکستان، بازتابدهنده پویاییهای حاکم از زمان پایان بمباران ایران توسط آمریکا و اسرائیل در اوایل همین ماه است. هر دو طرف مدعیاند که از این درگیری با دست بالا خارج شدهاند. همچنین به نظر میرسد آقای ترامپ بر این باور است که ایالات متحده میتواند در تحمل فشار اقتصادی ناشی از جنگ — از جمله محاصرههای موازی در تنگه هرمز — بیش از ایران دوام بیاورد.
نتیجه آنکه هیچیک از طرفین حاضر نیست امتیازی بدهد که بتواند مسیر مذاکرات را هموار کند.
آقای ترامپ روز شنبه اعلام کرد که اعزام فرستاده ویژه خود، استیو ویتکاف، و دامادش، جرد کوشنر، به اسلامآباد برای دور دوم مذاکرات آتشبس را لغو کرده است. او گفت ایرانیها وقت مذاکرهکنندگان را تلف خواهند کرد.
در مقابل، مقامهای عالیرتبه ایران تأکید دارند تا زمانی که آقای ترامپ محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر ایران — که پس از توافق آتشبس اعمال شد — را لغو نکند، وارد مذاکرات مستقیم نخواهند شد.
با این حال، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز شنبه پس از سفر یکروزه به پاکستان، راهی نشستهایی در عمان شد، هرچند روز یکشنبه دوباره به پاکستان بازگشت. به گزارش رسانههای دولتی ایران، او قرار است اواخر این هفته پس از دیدار دوباره با همتایان خود در پاکستان، به روسیه سفر کند.
فراتر از اسلامآباد — که میزبان دورهای آتی مذاکرات خواهد بود — ایرانیها هماهنگی با کشور عمان، دیگر کشور واقع در امتداد تنگه راهبردی هرمز، را برای دستیابی به یک توافق، حیاتی میدانند.
کریمی، مقام پیشین ایرانی، از رهبران کنونی کشور خواست از این فرصت برای تدوین یک چارچوب جامع برای توافق با آمریکا استفاده کنند؛ چارچوبی که شامل امتیازات ایران، مطالبات نهایی آن و چشماندازی برای یک پیمان صلح منطقهای باشد.
او هشدار داد که در ایران، «حفظ وضع موجود، در حال حاضر محافظهکارانهترین شیوه رفتار سیاسی است»، زیرا «هر تغییری این احتمال را به همراه دارد که در صورت شکست طرح، در آینده مورد سرزنش قرار گیرد.»
به گفته اسفندیار باتمانقلیچ، مدیرعامل بنیاد بورس و بازار در لندن، ایران همچنان بر این باور است که از نظر اقتصادی «میتواند دستکم در افق چند هفتهای ترامپ را پشت سر بگذارد؛ دورهای که در آن، اختلالات در تنگه هرمز برای ترامپ پرهزینهتر از ایران خواهد بود.»
با این حال، اقتصاد ایران هماکنون با بحرانی شدید روبهرو است. گزارشها از افزایش تعدیل نیرو در سراسر کشور حکایت دارد؛ کشوری که به دلیل جنگ، با کمبود در تولید محصولات پتروشیمی و دارو دستوپنجه نرم میکند.
روزنامه اقتصادی برجسته «دنیای اقتصاد» پیشبینی کرده است که نرخ تورم سالانه حتی در «خوشبینانهترین حالت» و در صورت دستیابی به توافق، ممکن است به ۴۹ درصد برسد. این روزنامه هشدار داده است که وضعیت «نه جنگ، نه صلح» میتواند در ماههای آینده تورم را به حدود ۷۰ درصد نزدیک کند، در حالی که بازگشت به جنگ ممکن است ابرتورمی بیش از ۱۲۰ درصد را رقم بزند.
با این حال، برخی اقتصاددانان برآورد میکنند که ساختار حاکمیتی ایران میتواند بین سه تا شش ماه در برابر بحران اقتصادی کنونی دوام بیاورد.
در مقابل، باتمانقلیچ میگوید اختلال در تولید نفت و صادرات کالاهایی مانند کود شیمیایی میتواند ظرف چند هفته شوکهای عمیقتری به اقتصاد جهانی وارد کند؛ شوکهایی که ممکن است آقای ترامپ را به پیشبرد مذاکرات ترغیب کند.
با این حال، حتی اگر ایران بتواند از نظر اقتصادی این بنبست را پشت سر بگذارد، به گفته او، معضل راهبردی آن همچنان باقی خواهد ماند.
او گفت: «از دیدگاه ایران، وضعیت بدون توافق و بدون جنگ، آنها را در موقعیتی آسیبپذیر قرار میدهد.»