تجارت روغن خوراکی در مرز ایران و ترکیه
یگانه تربتی / نیویورکتایمز / ۲۵ آوریل ۲۰۲۶
● در مرز ایران، تجارت روغن خوراکی تصویری از دشواریهای کشور ارائه میدهد
● جنگ، بحران اقتصادی ایران را تشدید کرده و بسیاری را ناچار کرده است برای خرید ابتداییترین کالاها از مرز به ترکیه بروند.
در گذرگاه مرزی پررفتوآمد ترکیه با ایران، در انباری پر از جعبههای روغن خوراکی، یک مغازهدار تازهترین خبرها را از روی تلفن همراهش برای همکارانش بلند خواند: مذاکرات صلح میان ایالات متحده و ایران به تعویق افتاده است.
برای این بازرگانان، فراز و نشیبهای جنگ و بحران اقتصادی در ایران، بهطور غیرمنتظرهای به رونق کسبوکارشان انجامیده است. با جهش قیمت کالاهای اساسی در ایران، آنها میتوانند روغن زیتون، آفتابگردان و ذرت را با سودی اندک به ایرانیان در مرز بفروشند؛ خریدارانی که یا این روغنها را در داخل کشور به فروش میرسانند یا خود مصرف میکنند.
در طول تنها یک صبح و بعدازظهر، دهها نفر دیده شدند که چندین بطری چهار و پنج لیتری روغن را هنگام عبور از ترکیه به ایران حمل میکردند. مغازهداران در گفتوگوها گفتند که در روزهای اخیر تقاضا برای روغن خوراکی بهطور چشمگیری افزایش یافته است.
مریم، یک زن ایرانی که روز چهارشنبه همراه همسرش چهار بطری روغن خوراکی خرید تا در ایران بفروشد، گفت: «ما تازه این کار را شروع کردهایم.» او افزود: «روغن خوراکی از سیگار بهتر است»، چرا که سود بیشتری دارد؛ کالایی که این زوج معمولاً در تجارت مرزی خرید و فروش میکردند.
مریم گفت میتواند یک بطری پنج لیتری را در ترکیه با قیمتی کمی بیش از ۱۰ دلار بخرد و آن را در ایران ارزانتر از قیمت بازار بفروشد و حدود ۲ دلار سود به دست آورد. او مانند بیشتر ایرانیانی که در مرز با آنها گفتوگو شد، از ترس پیامدهای احتمالی از سوی دولت ایران، از ذکر نام کامل خود خودداری کرد.
مغازهداری در انباری که جعبههای روغن خوراکی در کاپیکوی، ترکیه نگهداری میشود، برای همکارانش خبرهای ایران را میخواند / عکس: کیانا حائری برای نیویورک تایمز
دیگر ایرانیانی که با آنها مصاحبه شد نیز تمایلی به افشای هویت خود نداشتند. فروشندگان روغن در ترکیه نیز به شرط ناشناس ماندن صحبت کردند و گفتند میخواهند این تجارت پنهان باقی بماند تا مقامات ترکیه به آن پایان ندهند.
گذرگاه زمینی کاپیکوی، در نزدیکی شهر وان در شرق ترکیه، در طول جنگ یکی از معدود پیوندهای پایدار میان ایرانیان و جهان خارج بوده است. حریم هوایی کشور در بخش عمدهای از دو ماه گذشته بسته بوده — هرچند در روزهای اخیر دوباره باز شده — و شهروندان نیز به دلیل قطع مداوم اینترنت از سوی دولت، در بیخبری به سر بردهاند.
افزایش چشمگیر تجارت روغن خوراکی نشانهای روشن از بحران فزاینده تورم است که سالهاست بر خانوارهای ایرانی فشار وارد کرده و به نظر میرسد در ماههای اخیر بهویژه شدت گرفته باشد. نرخ تورمی که صندوق بینالمللی پول برای ایران در سال جاری پیشبینی کرده نزدیک به ۷۰ درصد است؛ رقمی که بالاترین میزان برآوردشده این نهاد برای ایران دستکم از سال ۱۹۸۰ تاکنون خواهد بود.
ایرانیانی که در هفته گذشته در این گذرگاه مرزی حضور داشتند، از افزایش هزینه مواد غذایی در کشوری گلایه داشتند که حداقل دستمزد در آن حدود ۱۰۸ دلار در ماه است. ایران همچنین به دلیل اختلالات ناشی از جنگ و قطع اینترنت با موج گسترده اخراج نیروی کار مواجه است.
افزایش قیمتها چالشی برای دولتی است که در سالهای اخیر با چندین دور اعتراضات ناشی از نارضایتی اقتصادی روبهرو بوده و اکنون باید اقتصادی را بازسازی کند که مراکز صنعتی اصلی آن در حملات هوایی تخریب شدهاند.
مقامات در ماه ژانویه با سرکوبی خونین، آخرین موج اعتراضات را مهار کردند. از آن زمان، دولت با اعدام معترضان و ایجاد فضای ارعاب، ایرانیان را وادار به ماندن در خانههایشان کرده است.
دریافت روغن از فروشگاهی در کاپیکوی / عکس: کیانا حائری برای نیویورک تایمز
قیمت روغن خوراکی در ژانویه، پس از آنکه دولت یارانه واردات برخی کالاهای اساسی را حذف کرد، جهش یافت؛ سیاستی که با هدف کاهش هزینههای دولت در شرایط تحریمهای هدفگرفته علیه صادرات نفت ایران اجرا شد.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، گفت این برنامه یارانهای توسط برخی بخشها مورد سوءاستفاده قرار گرفته، بدون آنکه به کاهش قیمتها منجر شود. پس از اجرای این سیاست، ایرانیان در گفتوگوها اعلام کردند که برای یافتن روغن خوراکی در فروشگاهها با مشکل مواجه شدهاند.
دولت برای کاهش فشار ناشی از افزایش قیمتها، پرداخت نقدی ماهانه مستقیمی به ایرانیان اختصاص داد که معادل ۱۰ میلیون ریال، یا حدود ۷ دلار بود. کارشناسان میگویند این مبلغ بعید است فشار وارد بر اکثر ایرانیان را کاهش دهد.
میلاد، ۳۷ ساله از خوی، که همراه همسرش روغن خوراکی خریده بود تا به ایران ببرد، اذعان کرد که اصلاح یارانهها به افزایش قیمتها منجر شده، اما گفت این اقدام در محدود کردن «مافیاهای» فاسدی که از وضعیت سوءاستفاده میکردند، مؤثر بوده است.
او گفت: «از وقتی قیمتها بالا رفته، داریم این روغن را میخریم تا با خودمان ببریم.»
با این حال، هرگونه تسکینی که از تجارت مرزی حاصل میشود، در مقایسه با فشاری که ایرانیان متحمل میشوند، ناچیز است.
بیبیجان، ۷۱ ساله و ساکن تهران، گفت بهتازگی سه مرغ کوچک را حدود ۲۲ میلیون ریال — معادل حدود ۱۴ دلار با نرخهای فعلی — خریده است. او افزود پیشتر میتوانست با حدود پنج میلیون ریال، پنج یا شش مرغ تهیه کند.
یک زوج متأهل که در حرفه تولید پوشاک فعالیت دارند نیز گفتند حتی پیش از جنگ هم دستکم نیمی از سال بیکار بودهاند. آنها افزودند اگر چشمانداز زندگی ایرانیان همچنان تیره باقی بماند، انتظار دارند بسیاری برای تأمین غذای خانوادههای خود به سرقت روی بیاورند.