عربستان سعودی و عراق درگیر یک جنگ پنهان
استیفن کالین / والاستریت ژورنال / ۲۰ آوریل ۲۰۲۶
گروههای مسلح مورد حمایت ایران در جریان بیش از پنج هفته درگیری، پهپادهای انفجاری را به سوی عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس شلیک کردهاند؛ وضعیتی که به تدریج به یک «جنگ سایهای در دل جنگ» تبدیل میشود و برخی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت جهان را به سوی رویارویی آشکار سوق میدهد.
بر اساس دستکم یک ارزیابی سعودی که به گفته فردی آگاه مطرح شده، تا نیمی از نزدیک به هزار حمله پهپادی علیه این کشور از داخل خاک عراق انجام شده است. به گفته منابع مطلع، این حملات شامل هدف قرار دادن یک پالایشگاه سعودی در مرکز حساس نفتی ینبع در ساحل دریای سرخ و نیز میادین نفتی در استان شرقی عربستان بوده است.
پهپادهایی که از عراق به پرواز درآمدهاند، تنها فرودگاه غیرنظامی کویت را نیز هدف قرار دادهاند. برخی منابع میگویند این پهپادها همچنین پس از آنکه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اوایل این ماه از برقراری آتشبس خبر داد، بحرین را نیز هدف گرفتند. شبهنظامیان همچنین داراییهای کشورهای خلیج فارس در داخل عراق را مورد حمله قرار دادهاند، از جمله کنسولگری کویت در بصره و کنسولگری امارات متحده عربی در کردستان عراق.
این درگیریها در سایه جنگی در حال وقوع است که ایالات متحده و اسرائیل در اواخر فوریه علیه ایران آغاز کردند. خود ایران نیز هزاران پهپاد و موشک به سوی همسایگان عرب خلیج فارس، اسرائیل و پایگاههای آمریکا در سراسر منطقه شلیک کرده است.
شبهنظامیان در عراق — در کنار حزبالله لبنان که در طول جنگ با شلیک راکت به سوی اسرائیل فعال بود — گزینههای ایران برای حمله به دشمنانش و میزان قدرت آتش آن را بهطور قابل توجهی افزایش دادهاند.
ایالات متحده هشدار داده است که این شبهنظامیان در حال برنامهریزی برای حملات بیشتر هستند و به شهروندان خود توصیه کرده از سفارت و کنسولگریهای آمریکا در عراق دوری کنند. سفارت آمریکا در بغداد در طول این جنگ بارها هدف حمله قرار گرفته و بخش عمده کارکنان آن تخلیه شدهاند.
سفارت آمریکا در بغداد در طول جنگ بارها هدف قرار گرفته است
شبهنظامیان شیعه عراق پس از حمله آمریکا به این کشور بیش از دو دهه پیش و در فضای هرجومرج شکل گرفتند. آنها از مناطق شیعهنشین در برابر حملات گروههای سنی دفاع کردند و همزمان با نیروهای آمریکایی که رهبرانشان آنها را «اشغالگر» میخواندند، جنگیدند. ایران به بسیاری از این گروهها سلاح رساند و این نیروها بعدها در نبرد با داعش که در سال ۲۰۱۴ از سوریه وارد عراق شد، نقش مهمی ایفا کردند.
امروزه دهها گروه شبهنظامی با حدود ۲۵۰ هزار نیرو، چندین میلیارد دلار منابع مالی و زرادخانهای شامل موشکهای دوربرد در عراق فعال هستند. قدرتمندترین آنها — کتائب حزبالله و عصائب اهل الحق — نفوذ قابل توجهی هم در دولت عراق و هم در حکومت ایران دارند.
این گروهها مدتهاست عربستان سعودی، امارات متحده عربی و کویت را به دلیل مخالفت با ایران و روابطشان با آمریکا تهدید میکنند. آنها پیشتر نیز حملاتی انجام دادهاند — از جمله در سال ۲۰۲۱، زمانی که یکی از این گروهها با پهپاد، مجموعه اصلی کاخ سلطنتی در ریاض و یک اردوگاه بیابانی مورد استفاده خانواده سلطنتی را هدف قرار داد، هرچند در آن زمان خانواده سلطنتی در محل حضور نداشت.
نه شبهنظامیان عراقی و نه حزبالله در جنگ ژوئن سال گذشته با ایران نقش برجستهای ایفا نکردند. تفاوت وضعیت کنونی در آن است که رژیم ایران با تهدیدی وجودی مواجه شده و این موضوع موجودیت این گروهها را نیز به خطر انداخته است. به گفته تحلیلگران، آنها اکنون با محدودیت کمتری عمل میکنند و در برخی موارد مستقیماً در چارچوب فرماندهی نظامی ایران فعالیت دارند.
ژنرال اسماعیل قاآنی، یکی از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که مسئول هماهنگی و پشتیبانی از شبهنظامیان خارج از کشور است، آخر هفته به بغداد سفر کرده است.
کشورهای خلیج فارس پس از هفتهها تحمل حملات شدید ایران — از جمله ضربات دقیق به زیرساختهای انرژی — عراق را به عنوان صحنهای میبینند که میتوانند بدون حمله مستقیم به خاک ایران و تحریک واکنشهای شدیدتر، در آن پاسخ دهند.
مایکل نایتس، رئیس بخش پژوهش در شرکت مشاوره راهبردی «هورایزن اینگیج» و پژوهشگر وابسته به اندیشکده مؤسسه واشنگتن، میگوید: «عراق جایی است که همه میتوانند در آن پاسخ بدهند و به نوعی میدان آزاد محسوب میشود. اگر لازم باشد نشان دهند که هیچکس نمیتواند بدون هزینه به آنها حمله کند، اینجا مکان مناسبی برای نمایش قدرت است.»
نایتس که کارزار نظامی به رهبری عربستان علیه متحدان حوثی ایران در جنگ داخلی یمن را مطالعه کرده، معتقد است عربستان احتمالاً حملات نمادینی را در عراق برای هشدار به شبهنظامیان آغاز خواهد کرد، در حالی که کویت و بحرین ممکن است به آمریکا اجازه دهند از خاک آنها برای حملات موشکی علیه این گروهها استفاده کند.
دود بر فراز فرودگاه بینالمللی کویت در پی حمله پهپادی
عبدالعزیز العویشگ، معاون دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس در امور سیاسی و مذاکرات، میگوید حملات شبهنظامیان روابط میان دولت عراق و همسایگان خلیج فارس آن را تحت فشار قرار داده است.
او افزود در برخی موارد، این شبهنظامیان نشان دادهاند که از دولت ملی قویترند — و این وضعیتی شبیه به حزبالله در لبنان ایجاد کرده است — که برای کشورهای خلیج فارس که در تلاش برای ایجاد روابط با عراق هستند، مشکلساز است.
العویشگ گفت: «دولت عراق باید کنترل اوضاع را به دست بگیرد.»
عراق سابقهای پرتنش با همسایگان خود دارد. صدام حسین در سال ۱۹۹۰ به کویت حمله کرد و تهدید کرد که به عربستان سعودی نیز پیشروی خواهد کرد تا کنترل نزدیک به یکسوم ذخایر اثباتشده نفت جهان را در دست بگیرد.
در واکنش، صدها هزار نیروی آمریکایی به عربستان و کویت اعزام شدند تا این تهاجم را دفع کنند و عراق نیز دهها موشک اسکاد به سوی عربستان شلیک کرد. نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۰۳ بار دیگر بازگشتند تا رژیم صدام حسین را سرنگون کنند و کویت به عنوان پایگاه اصلی این تهاجم مورد استفاده قرار گرفت.
جنگ با ایران همزمان شده با دورهای از بیثباتی سیاسی در عراق پس از انتخابات پارلمانی نوامبر. اختلافات داخلی بر سر تشکیل دولت جدید، توانایی رهبران عراق برای خلع سلاح شبهنظامیان و پاکسازی آنها از ساختار دولت را تضعیف کرده است.
نوری المالکی، نخستوزیر پیشین عراق که روابط نزدیکی با شبهنظامیان و ایران دارد، پیش از آنکه اوایل امسال با مخالفت ترامپ روبهرو شود، به عنوان گزینه اصلی برای تصدی این سمت مطرح بود.
رناد منصور، مدیر پروژه «ابتکار عراق» در اندیشکده چتم هاوس لندن، میگوید شبهنظامیان جسورتر از گذشته شدهاند و سپاه پاسداران نقش فعالتری در حمایت از حملات آنها ایفا میکند.
او گفت: «چشمانداز فروپاشی یا تضعیف یا حتی تجزیه رژیم در تهران، بهویژه برای این گروههای مقاومت، یک تهدید وجودی است، زیرا این رژیم منبع اصلی قدرت آنهاست. راهبرد ایران و در نتیجه این گروهها که در این جنگ تحت فرمان ایران هستند، ایجاد اخلال، بیثباتسازی و نشان دادن پیامدهای جنگ علیه ایران است.»