میشل یی هی لی و رودی لو / واشنگتنپست / ۱۸ آوریل ۲۰۲۶
چین در هفتههای نخست جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، دوست دیرینه پکن، نسبتاً سکوت اختیار کرد. سوگواری گستردهای برای آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، که کشته شد، صورت نگرفت. در واکنش به انتخاب فرزندش، مجتبی، بهعنوان جانشین او، وزارت خارجه چین با بیانیهای ساده پاسخ داد که «گزارشهای مربوطه را مورد توجه قرار داده است.»
پکن در حالی که با نگرانی اوضاع را زیر نظر دارد، تلاش کرده خود را بهنوعی صلحطلب نشان دهد، اما همزمان از جنگ در منطقهای که نفوذ نظامی حداقلی در آن دارد، فاصله بگیرد. این تلاش محتاطانه، دیپلماسی ظریف چین را برجسته میکند؛ پکن میکوشد از هرگونه تنش با واشنگتن دوری کند و همزمان خود را بهعنوان یک قدرت بزرگ مسئول نشان دهد، تحلیلگران میگویند.
برای پکن، دغدغههای اقتصادی و انرژی در اولویت قرار دارد و انگیزه چندانی برای دخالت بیش از حد وجود ندارد، در حالی که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، با پیگیری جنگی که زنجیرههای تأمین را مختل کرده و قیمت نفت را بهشدت بالا برده، اعتبار آمریکا را به خطر انداخته است.
با این حال، چین این هفته وقتی محاصره دریایی تنگه هرمز توسط آمریکا را «اقدامی خطرناک و غیرمسئولانه» خواند، در لحن خود کوتاهی نکرد.
گو جیاکون، سخنگوی وزارت خارجه چین، روز سهشنبه گفت: «این اقدام تنها تقابل را تشدید، تنش را افزایش، آتشبس شکننده موجود را تضعیف و عبور امن از تنگه هرمز را بیش از پیش به خطر میاندازد. چین معتقد است که تنها یک آتشبس کامل میتواند اساساً شرایط را برای کاهش تنش فراهم کند.»
در حالی که چین احتمالاً توان ژئوپلیتیک فشار آوردن بر ایران برای پذیرش توافقی جهت پایان جنگ را دارد، شی جینپینگ، رهبر چین، هیچ تمایلی نشان نداده که بخواهد چنین کند، چراکه منفعت چندانی برای چین در این کار نیست.
رایان هاس، مدیر پیشین امور چین، تایوان و مغولستان در شورای امنیت ملی آمریکا، میگوید: یکی از اصول بنیادین سیاست خارجی پکن عدم مداخله است. پکن نمیخواهد بهخاطر نقشش در جنگ ایران جلب توجه کند یا انتظارات درباره مسئولیتهای جدیدی که حاضر است برای برقراری ثبات در منطقه بپذیرد، بالا برود.
هاس که اکنون ریاست مرکز چین جان ال. تورنتون در اندیشکده بروکینگز مستقر در واشنگتن را بر عهده دارد، افزود: «برای چین، ادعای رهبری در منطقه جایزهای نیست که باید بهدنبالش بود، بلکه تلهای است که باید از آن پرهیز کرد. ماجراجوییهای نادرست آمریکا در خاورمیانه در دهههای اخیر درس عبرتی برای رهبران چین است.»
چین همچنین روابط متعددی در خاورمیانه دارد که باید میان آنها توازن برقرار کند. پکن در هفتههای اخیر دیدارهای دیپلماتیک با کشورهای حاشیه خلیج فارس داشته، از جمله سفر خالد بن محمد آل نهیان، ولیعهد ابوظبی، با هدف ایفای «نقشی سازنده» بهعنوان «کشوری مسئول» بهگفته وزارت خارجه.
این هفته، در جریان میزبانی از پدرو سانچز، نخستوزیر اسپانیا، صریحترین منتقد جنگ ایران در میان رهبران اروپا، شی گفت چین میخواهد «از بازگشت جهان به قانون جنگل جلوگیری کند». این جمله کنایهای پنهان اما بیتردید به ترامپ بود که گفته استفاده چندانی از قوانین بینالمللی ندارد.
زیان طولانی بودن جنگ برای چین
با این حال، اگر جنگ به درازا بکشد، پکن با خطراتی روبهرو است. هرچند چین به لطف ذخایر راهبردی عظیم و تسلط بر زنجیرههای تأمین انرژیهای تجدیدپذیر، نسبت به دیگر کشورهای آسیایی وابسته به نفت در موقعیت بهتری قرار دارد، اما بهعنوان بزرگترین صادرکننده جهان، از اختلال اقتصادی ناشی از جنگی طولانی در خاورمیانه مصون نیست.
افزایش تورم و هزینهها ناشی از کمبود جهانی انرژی، همراه با تضعیف تقاضای جهانی برای صادرات، برای اقتصاد چین ویرانگر خواهد بود.
وانگ ییوی، دیپلمات پیشین چینی و مدیر مؤسسه امور بینالملل در دانشگاه رنمین چین، میگوید چین، بهعنوان بزرگترین خریدار نفت ایران، سهم بزرگی در امنیت تنگه هرمز دارد؛ گذرگاهی راهبردی که بخش بزرگی از نفت و گاز جهان از آن عبور میکند.
وانگ افزود: «چین سرمایهگذاریهای کلانی در منطقه دارد، از جمله زیرساختهای راهبردی و پروژههای ارتباطی، که همگی بر اثر این درگیری بهشدت مختل شدهاند. چین امیدوار است درگیری ابتدا متوقف شود و از طریق مذاکره حلوفصل گردد، بدون آنکه به اقتصاد جهانی سرایت کند.»
زمانبندی نیز برای پکن حساس است. چین در حال آمادهسازی برای میزبانی از ترامپ در ماه آینده است؛ نخستین دیدار او با شی در نزدیک به یک دهه گذشته. اولویت چین، تثبیت روابط با واشنگتن پس از تنشهای تجاری است. بنابراین پکن میخواهد از هر اقدامی در حمایت از ایران که ممکن است روابط با ترامپ را به خطر بیندازد، اجتناب کند، کارشناسان میگویند.
ترامپ، از سوی خود، به نظر نمیرسد از لفاظیهای پکن دلسرد شده باشد. او در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «چین بسیار خوشحال است که من برای همیشه تنگه هرمز را باز میکنم. این کار را برای آنها هم انجام میدهم، برای جهان... پرزیدنت شی وقتی چند هفته دیگر به آنجا برسم، مرا حسابی در آغوش خواهد گرفت. ما هوشمندانه با هم کار میکنیم.»
پوشش رسانههای دولتی چین از تصمیم آمریکا و اسرائیل برای حمله به ایران انتقاد کرده و نسبت به دخالت عمیق چین در این درگیری هشدار دادهاند.
خبرگزاری دولتی شینهوا با اشاره به اسطورهشناسی یونان، جاهطلبیهای آمریکا برای بازسازی خاورمیانه را به «تله سیزیف» تشبیه کرد.
شینهوا در تفسیری در ۳۱ مارس نوشت: «واشنگتن باید با این واقعیت روبهرو شود که با وجود اینکه تنها ابرقدرت جهان است، شاید قدرت نابودی یا کشتن را داشته باشد، اما هرگز موفق نخواهد شد در این عصر چندقطبی جهان را زیر سلطه خود درآورد، همانطور که سیزیف هرگز نمیتواند تختهسنگ را به بالای تپه برساند.»
پکن همسو با تهران در مخالفت با آمریکا
در شورای امنیت سازمان ملل متحد در ماه جاری، چین به همراه روسیه قطعنامه بحرین برای بازگشایی تنگه هرمز را وتو کرد. اقدامی که به گفته مقامات و پژوهشگران چینی، منعکسکننده دیدگاه پکن است که این قطعنامه بهروشنی بیان نکرده بود بحران نتیجه اقدامات آمریکا و اسرائیل علیه ایران است.
چین شریک کلیدی تهران است و با ایران که پکن آن را دولتی انقلابی همسو در مخالفت با نظم جهانی تحت رهبری آمریکا میبیند، همدلی دارد. اما ایران و اسرائیل کانون اصلی دیپلماسی خاورمیانهای چین نیستند، چراکه پکن آنها را «محور درگیری» میداند. این را شی گانگژنگ، کارشناس خاورمیانه و چین و مدیر مرکز امنیت برونمرزی در دانشگاه تسینگهوای پکن، گفت.
در عوض، پکن کشورهای حاشیه خلیج فارس را بهدلیل همکاری دیپلماتیک و اقتصادی باثباتتر، شرکای بلندمدت مهمتری میداند. او گفت چین روابط قوی با عربستان سعودی و امارات متحده عربی دارد.
ژو یونگبیائو، استاد دانشکده سیاست و روابط بینالملل دانشگاه لانژو، گفت چین خود را «میانجی اصلی» نمیبیند اما مایل است از میانجیگری حمایت کند در حالی که «به آتش هیزم نریزد.»
برای مثال، پس از آنکه دور نخست مذاکرات آمریکا و ایران در اسلامآباد به توافق نرسید، وانگ یی، وزیر خارجه چین، با همتایان خود در منطقه تماس گرفت، از ادامه مذاکرات حمایت کرد و از طرفها خواست «شتاب بهدستآمده» آتشبس را «حفظ کنند.»
چین اکنون از روابط عمیق نظامی و اقتصادی خود با پاکستان استفاده میکند تا بدون دخالت مستقیم، صدایی در تلاشهای میانجیگری داشته باشد.
اما علناً، همکاری چین با پاکستان به صدور یک ابتکار پنجبندی برای بازگرداندن صلح و ثبات محدود شده است که خواستار توقف فوری خصومتها و در نهایت احیای عبور امن از هرمز است. این رویکردی بسیار دستبهعصاتر از سال ۲۰۲۳ است، زمانی که چین میانجی کلیدی و علنی در توافق عادیسازی روابط عربستان و ایران بود و به احیای روابط ریاض و تهران پس از سالها تنش کمک کرد.
اکنون، هیچ تلاش علنی وجود ندارد. با وجود گزارشهای رسانهای و ادعاهای ترامپ مبنی بر اینکه چین به آوردن ایران به میز مذاکره آتشبس کمک کرده، وزارت خارجه چین نقش خود را تأیید نکرده است، که نشاندهنده قصد پکن برای شانه خالی کردن از هرگونه سرزنش در صورت شکست تلاشهاست.
شی گفت: «میتوان گفت چین تا حدی از پاکستان استفاده میکند، بهعنوان نوعی دستکش سفید برای رسیدگی به این موضوع.»
کمک بیسروصدا به ایران
با این حال، نشانههایی وجود دارد که چین ممکن است بیسروصدا به ایران از راههای دیگر، از جمله حمایت نظامی، کمک کند. فایننشال تایمز این هفته گزارش داد که ایران یک ماهواره چینی به دست آورده که به آن امکان هدفگیری پایگاههای نظامی آمریکا را میدهد. پکن ادعاهای حمایت نظامی را رد کرده است. همچنین گزارشهایی منتشر شده که چین در حال آمادهسازی برای ارسال سامانههای موشکی ضدهوایی دوشپرتاب به ایران بوده است.
در حالی که پکن درگیر بحران ایران است، چشمش به نشست آتی ترامپ و شی دوخته شده است.
ژائو مینگهائو، معاون مرکز مطالعات آمریکا در دانشگاه فودان شانگهای، گفت چین «با چیزی شبیه یک دوراهی» روبهروست، چراکه تلاش میکند روابط دوستانه با ایران را حفظ کند بدون آنکه آمریکا را بیش از حد برنجاند.
او افزود مقامات چینی تلاش کردهاند تأثیر جنگ ایران بر روابط آمریکا و چین را به حداقل برسانند، به این امید که دیدار رهبران که یک بار از آوریل به تعویق افتاده، در ماه مه برگزار شود.
ژائو گفت پکن میخواهد مسئله ایران را از مسیر کلی روابط آمریکا و چین جدا کند، به امید یافتن ثبات با آمریکا.
دو کشور امیدوار بودند ترامپ و شی امسال تا چهار بار دیدار کنند، اما این چشماندازها ممکن است در صورت تبدیل شدن جنگ به مسئلهای دوجانبه، کمرنگ شود. «اگر ترامپ لغو کند، آنگاه شروع بسیار بدی برای سالی خواهد بود که قرار است سالی بزرگ برای روابط چین و آمریکا باشد.»