مالکوم مور و اندرو انگلند در لندن، نجمه بزرگمهر در تهران
فایننشال تایمز – ۱۵ آوریل ۲۰۲۶
اگر محاصره دریایی آمریکا بتواند صادرات نفت ایران را بهطور کامل متوقف کند، تهران باید ظرف حدود دو هفته تولید نفت خود را بهطور چشمگیری کاهش دهد؛ هرچند مقامهای ایرانی معتقدند که اقتصاد این کشور توان مقاومت بیشتری در برابر فشار دارد و دولت ترامپ در مقابل قیمتهای بالای جهانی دوام کمتری خواهد داشت.
بر اساس دادههای ماهوارهای شرکت فرانسوی «Kayrros»، مخازن ذخیرهسازی نفت خام ایران که برای نگهداری نفت قابل صادرات استفاده میشوند، اکنون حدود ۵۱ درصد پر هستند. با توجه به سطح فعلی صادرات، حدود ۱٫۸ میلیون بشکه در روز، ایران تنها برای حدود ۱۶ روز دیگر ظرفیت ذخیره دارد، پیش از آنکه میزان ذخایر به رکورد تاریخی ۹۲ میلیون بشکه در دوران همهگیری کووید-۱۹ در سال ۲۰۲۰ برسد.
در عمل، ایران احتمالاً قبل از پر شدن کامل مخازن، همانند همسایگان خلیجی خود، تصمیم به کاهش تولید خواهد گرفت. تهران پس از سالها تجربه در شرایط تحریمهای بینالمللی، از مهارت بالایی در تنظیم حجم تولید برخوردار است.
ریچارد برنز، رئیس بخش ژئوپولیتیک در شرکت مشاوره انرژی Energy Aspects، برآورد کرده است که در صورت توقف کامل صادرات، ایران حدود «۱۰ تا ۱۵ روز» به تولید ادامه خواهد داد و سپس در چندین میدان نفتی تولید را کاهش میدهد.
او افزود در روزهای اخیر چند نفتکش برای بارگیری در پایانههای نفتی ایران وارد خلیج فارس شدهاند که به تهران امکان میدهد بخشی از نفت را روی دریا ذخیره کند. در طول جنگ جاری، ایران روزانه یک یا دو سوپرتانکر را در پایانه اصلی خود در جزیره خارک بارگیری کرده است؛ هر یک از این کشتیها قادر به حمل ۲ میلیون بشکه نفت هستند.
تولیدکنندگان منطقهای که حدود ۳۵۰ میلیون بشکه نفت خام در خلیج فارس گرفتار دارند، پیش از پر شدن کامل ظرفیت ذخیره، اقدام به کاهش تولید کردهاند.
اگرچه بخشی از این تصمیمها ناشی از نگرانی درباره حملات موشکی به میدانها بوده است، اما معمولاً کاهش زودهنگام تولید ترجیح داده میشود، زیرا توقف کامل استخراج میتواند به ذخایر زیرزمینی آسیب دائمی وارد کند.
حدود نیمی از تولید روزانه ۳٫۶ میلیون بشکه نفت ایران در داخل مصرف میشود.
برنز افزود: «ایران ممکن است مدت بیشتری به تولید ادامه دهد، مخصوصاً اگر تصور کند که مسیرهای دیپلماتیک میتوانند محاصره را در مدت کوتاهی پایان دهند.» او اضافه کرد انتظار ندارد که در آینده نزدیک «کاهشهای عمیق» در عرضه نفت ایران رخ دهد.
بر خلاف سایر کشورهای منطقه، ایران در طول شش هفته جنگ اخیر همچنان صادرات نفت خام از طریق تنگه هرمز را ادامه داده است. ماه گذشته نیز پس از آنکه واشنگتن برای آرام کردن بازارهای جهانی، موقتاً بخشی از تحریمها را لغو کرد، صادرات نفت ایران افزایش یافت و تهران توانست نفت را با قیمتهای بالاتری بفروشد.
وزیر نفت ایران روز دوشنبه اعلام کرد فروشها «رضایتبخش» بوده و درآمد حاصل از آن صرف «بازسازی صنعت نفت» خواهد شد.
به گفته تحلیلگران ایرانی، درآمدهای نفتی در دوران جنگ تقریباً دو برابر شده و بسیار بالاتر از پیشبینیهای بودجه سال ۲۰۲۶ دولت است.
مهلت لغو موقت تحریمهای نفتی ایران در تاریخ ۱۹ آوریل به پایان میرسد.
برندا شفر، کارشناس انرژی ایران و پژوهشگر ارشد در اندیشکده شورای آتلانتیک، گفت که اقدام دیرهنگام واشنگتن برای مقابله با کنترل ایران بر تنگه هرمز شگفتانگیز بوده است.
او توضیح داد: «در مدل سنتی، بسته شدن تنگه به ضرر ایران نیز بود و نمیتوانست مدت طولانی ادامه یابد. اما تغییر رویکرد آمریکا برای جلوگیری از صادرات ایران، تداوم جنگ را برای تهران دشوارتر خواهد کرد.»
میعاد ملکی، تحلیلگر بنیاد دفاع از دموکراسیها در واشنگتن که موضعی سختگیرانه در قبال ایران دارد، برآورد کرده است که این محاصره روزانه حدود ۴۳۵ میلیون دلار به ایران زیان میرساند.
صنم وکیل، مدیر بخش خاورمیانه در اندیشکده چتمهاوس، گفت: «اگر محاصره اجرا شود، فشار زیادی بر جمهوری اسلامی وارد میکند، زیرا از نگاه تهران این جنگ، نبردی برای بقاست.»
او افزود: «ذهنیت حاکم در نظام ایران مبتنی بر مقاومت سرسختانه، حتی به قیمت تحمیل رنج بر مردم است، اما این رویکرد هزینه دارد — تشدید بحران مشروعیت و فشار بیشتر بر جامعه.»
در عین حال تأکید کرد: «از منظر روانی، ایران میتواند مدت طولانیتری دوام بیاورد تا رئیسجمهور ترامپ. این نبردی میان ارادهها و میزان طاقت است.»
تحلیلگران ایرانی همچنین درباره امکان اجرای کامل محاصره ابراز تردید کردهاند. ایران پیشتر به تلاشهای خارجی برای توقیف نفتکشهایش با قدرت پاسخ داده و میتواند از نیروهای متحد خود در یمن — یعنی حوثیها — برای اخلال در مسیرهای کشتیرانی در دریای سرخ استفاده کند.
حمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان فرآوردههای نفت، گاز و پتروشیمی ایران، گفت: «صادرات نفت خام را نمیتوان بهسادگی متوقف کرد. ترامپ اکنون هیاهوی زیادی به راه انداخته تا در صورت توافق بعدی ادعا کند که ایران بهدلیل تهدیدهای او عقبنشینی کرده است.»
سعید لیلاز، تحلیلگر ایرانی، افزود: «محاصره آمریکایی میتواند دامنه جنگ را به دریای سرخ بکشاند، جایی که عربستان سعودی بخش بزرگی از صادرات نفت خود را به آن مسیر منتقل کرده است.»
او هشدار داد: «توان ایران برای اقدام تلافیجویانه بسیار بالاست. اگر صادرات نفت ایران متوقف شود، تنگه بابالمندب در انتهای جنوبی دریای سرخ بسته خواهد شد.»
یک مقام پیشین ارشد نفتی در تهران نیز اشاره کرد که نفتکشهای ایران «هر بالگردی را که به آنها نزدیک شود، هدف قرار خواهند داد».
در حالیکه واشنگتن اعلام کرده است هرگونه بازداشت نفتکشها را در فاصلهای دور از سواحل ایران انجام خواهد داد، هنوز مشخص نیست که نفتکشهای ایرانی مسلح هستند یا نه.
برنز از شرکت «Energy Aspects» همچنین تخمین زده است که ایران تا «۱۵۰ میلیون بشکه نفت» روی نفتکشهایی در خارج از تنگه هرمز ذخیره کرده است که میتواند به این کشور اجازه دهد چند هفته دیگر به صادرات ادامه دهد.
این ذخیره نفتی برای ایران به منزله حاشیه امنی است تا در طول محاصره آمریکا بتواند نیاز مشتریان خود را تأمین کند.
او در پایان گفت: «محاصره تلاشی برای از بین بردن اهرم فشار ایران است، اما دولت آمریکا احتمالاً توان صبر طولانی را نخواهد داشت.»