استفاده ایران از ماهواره جاسوسی چینی برای حملات
فایننشال تایمز / ۱۵ آوریل ۲۰۲۶
بر اساس یک تحقیق روزنامه فایننشال تایمز، ایران بهصورت محرمانه یک ماهواره جاسوسی چینی را بهدست آورده که توانایی جدید و قدرتمندی برای هدفگیری پایگاههای نظامی ایالات متحده در سراسر خاورمیانه، در جریان جنگ اخیر، در اختیار جمهوری اسلامی قرار داده است.
اسناد نظامی افشاشده ایران نشان میدهد این ماهواره که با نام «TEE-01B» شناخته میشود، در اواخر سال ۲۰۲۴ و پس از پرتاب از خاک چین، توسط نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی خریداری شده است.
فهرست مختصات دارای زمانبندی، تصاویر ماهوارهای و تحلیلهای مداری نشان میدهد که فرماندهان نظامی ایران بعدها این ماهواره را مأمور نظارت بر سایتهای کلیدی نظامی آمریکا کردند. این تصاویر در ماه مارس، پیش و پس از حملات پهپادی و موشکی به این مکانها، ثبت شدهاند.
ماهواره TEE-01B توسط شرکت «Earth Eye Co» چین ساخته و پرتاب شده است؛ شرکتی که اعلام کرده خدمات «تحویل در مدار» ارائه میدهد — مدلی کمتر شناختهشده از صادرات که در آن، فضاپیما پس از رسیدن به مدار، به مشتریان خارجی منتقل میشود.
بر اساس این توافق، سپاه پاسداران به ایستگاههای زمینی تجاری تحت مدیریت شرکت «ایمپوسات» (Emposat) — ارائهدهنده خدمات کنترل ماهواره و داده مستقر در پکن با شبکهای جهانی در آسیا، آمریکای لاتین و سایر مناطق — دسترسی یافته است.
استفاده سپاه از یک ماهواره ساخت چین در جنگی که طی آن تهران بارها همسایگان خود را با موشک و پهپاد هدف قرار داده، احتمالاً در سطح منطقه بسیار حساس تلقی خواهد شد. چین بزرگترین شریک تجاری کشورهای حوزه خلیج فارس و همچنین بزرگترین خریدار نفت آنهاست.
بر اساس دادهها، این ماهواره در تاریخهای ۱۳، ۱۴ و ۱۵ مارس از پایگاه هوایی «پرنس سلطان» در عربستان سعودی تصویربرداری کرده است. در ۱۴ مارس، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تأیید کرد که هواپیماهای آمریکایی مستقر در این پایگاه هدف حمله قرار گرفتهاند. در این حمله، پنج فروند هواپیمای سوخترسان نیروی هوایی آمریکا آسیب دیدند.
این ماهواره همچنین از پایگاه هوایی «موفق السلتی» در اردن و مناطق نزدیک به پایگاه دریایی ناوگان پنجم آمریکا در منامه بحرین و فرودگاه اربیل در عراق، در زمانی نزدیک به حملاتی که سپاه مسئولیت آنها را برعهده گرفت، تصویربرداری و نظارت کرده است.
از دیگر مناطقی که تحت نظارت این ماهواره قرار گرفتهاند میتوان به اردوگاه «بوهرینگ» و پایگاه هوایی «علی السالم» در کویت، پایگاه نظامی آمریکا در «کمپ لمونیه» در جیبوتی و فرودگاه بینالمللی «دقم» در عمان اشاره کرد. زیرساختهای غیرنظامی در منطقه خلیج فارس نیز شامل منطقه بندری «خورفکان» و نیروگاه و تأسیسات آبشیرینکن «قدفعه» در امارات متحده عربی، و همچنین مجتمع «آلبا» در بحرین — یکی از بزرگترین کارخانههای ذوب آلومینیوم جهان — تحت پایش بودهاند.
نیکول گراجفسکی، کارشناس ایران در دانشگاه «ساینسپو»، میگوید: «این ماهواره بهوضوح برای اهداف نظامی استفاده میشود، چرا که توسط نیروی هوافضای سپاه اداره میشود و نه برنامه فضایی غیرنظامی ایران.»
او افزود: «ایران در جریان این جنگ بهشدت به چنین توانمندی خارجی نیاز دارد، چرا که به سپاه اجازه میدهد اهداف را از پیش شناسایی کرده و موفقیت حملات خود را ارزیابی کند.»
ماهواره TEE-01B قادر است تصاویری با دقت حدود نیم متر ثبت کند؛ سطحی از وضوح که با تصاویر ماهوارهای تجاری باکیفیت بالا در غرب قابل مقایسه است. این موضوع یک ارتقای قابلتوجه نسبت به توانمندیهای داخلی ایران محسوب میشود و به تحلیلگران امکان میدهد هواپیماها، خودروها و تغییرات در زیرساختها را شناسایی کنند.
در مقابل، پیشرفتهترین ماهواره نظامی قبلی نیروی هوافضای سپاه — «نور-۳» — بر اساس ادعاهای ایران، تصاویری با دقت حدود ۵ متر ثبت میکرد؛ که نسبت به سامانه «نور-۲» با دقت ۱۲ تا ۱۵ متر بهبود یافته بود، اما همچنان حدود یک مرتبه بزرگی کمدقتتر از ماهواره ساخت چین است و برای شناسایی هواپیماها یا نظارت دقیق بر فعالیت پایگاههای نظامی کافی نیست.
شرکت Earth Eye Co در وبسایت خود اعلام کرده که یک مورد انتقال «در مدار» به کشوری نامشخص که بخشی از طرح «کمربند و جاده» چین بوده، انجام داده است. ایران در سال ۲۰۲۱ به این طرح پیوست.
این شرکت همچنین اعلام کرده بود که این ماهواره برای کاربردهایی مانند «کشاورزی، پایش اقیانوسها، مدیریت بحران، نظارت بر منابع طبیعی و حملونقل شهری» در نظر گرفته شده است.
طبق اسناد مشاهدهشده توسط فایننشال تایمز، در سپتامبر ۲۰۲۴، نیروی هوافضای سپاه — که برنامههای موشکی بالستیک، پهپادی و فضایی ایران را مدیریت میکند — موافقت کرده است حدود ۲۵۰ میلیون یوان (معادل ۳۶.۶ میلیون دلار) برای بهدست آوردن کنترل این سامانه ماهوارهای پرداخت کند.
این توافق که به یوان چین تنظیم شده و توسط یک سرتیپ در نیروی هوافضای سپاه امضا شده، جزئیات هزینهها از جمله ماهواره و پرتابگر آن، پشتیبانی فنی، زیرساخت داده و خدمات ارائهشده توسط یک «طرف خارجی» را مشخص میکند.
بر اساس این توافق، شرکت «ایمپوسات» نرمافزار و شبکه زمینی لازم برای بهرهبرداری از ماهواره را در طول عمر آن در اختیار سپاه قرار میدهد. این زیرساخت امکان ارسال فرمانها، دریافت دادههای تلهمتری و تصاویر، و هدایت عملیات ماهواره از هر نقطه جهان را برای سپاه فراهم میکند.
جیم لمسون، تحلیلگر پیشین سیا در حوزه ایران و پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات عدم اشاعه جیمز مارتین، گفت: «این اقدام در واقع نوعی راهبرد پراکندگی برای داراییهای فضایی ایران محسوب میشود.»
او افزود: «ایستگاههای زمینی ماهوارهای ایران که در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ هدف حمله قرار گرفتند، بهراحتی با موشکهایی از فاصله هزار مایلی قابل هدفگیری هستند. اما نمیتوان بهسادگی یک ایستگاه زمینی چینی مستقر در کشوری دیگر را هدف قرار داد.»
پایگاه هوایی پرنس سلطان در عربستان سعودی
ارتش اسرائیل اعلام کرده که در جریان درگیری کنونی، چندین هدف مرتبط با فضا و ماهواره را در داخل ایران هدف قرار داده است؛ از جمله مرکز اصلی تحقیقات سازمان فضایی ایران در اواسط ماه مارس.
ارتش اسرائیل (IDF) اعلام کرد این مرکز برای توسعه ماهوارههای نظامی و جمعآوری اطلاعات، و همچنین «هدایت آتش به سمت اهداف در سراسر خاورمیانه» مورد استفاده قرار میگرفته است.
لمسون گفت ماهواره TEE-01B بهطور قابلتوجهی توانایی ایران برای نظارت بر داراییهای نظامی آمریکا را افزایش داده است.
او توضیح داد: «ایران در سراسر منطقه دارای منابع اطلاعات انسانی است که پایگاههای نظامی آمریکا را زیر نظر دارند. بنابراین اگر شما یک برنامهریز نظامی ایرانی باشید، در اختیار داشتن چنین ماهوارهای برای ترکیب با آن منابع، و همچنین با تصاویر ماهوارهای روسیه، ابزار بسیار قدرتمندی محسوب میشود.»
گسترش استفاده ایران از توانمندیهای ماهوارهای خارجی در حالی رخ میدهد که همکاری این کشور با روسیه نیز عمیقتر شده و روسیه در سالهای اخیر چندین ماهواره ایرانی را به فضا پرتاب کرده است.
چین تلاش کرده بخش فضایی تجاری خود را غیرنظامی معرفی کند، حتی در شرایطی که فناوریهای آن بهطور فزایندهای در کاربردهای دوگانه (غیرنظامی و نظامی) مورد استفاده قرار میگیرند.
مقامهای آمریکایی بهدقت شرکتهای ماهوارهای چینی را که گمان میرود از بازیگران خاورمیانهای تهدیدکننده امنیت آمریکا حمایت میکنند، زیر نظر دارند. فایننشال تایمز سال گذشته گزارش داد که شرکت «چانگ گوانگ ستلایت تکنولوژی» — یک گروه تجاری با ارتباطاتی با ارتش چین — تصاویر ماهوارهای در اختیار شورشیان حوثی مورد حمایت ایران در یمن قرار داده تا به آنها در هدفگیری ناوهای جنگی آمریکا و کشتیهای بینالمللی در دریای سرخ کمک کند.
شرکت «ایمپوسات» که زیرساخت زمینی این سامانه را فراهم کرده، در گزارشی از سوی کمیته چین در مجلس نمایندگان آمریکا، بهعنوان شرکتی با ارتباط نزدیک با نیروی هوافضای ارتش آزادیبخش خلق چین معرفی شده است؛ از جمله از طریق کارکنانی که به مراکز کلیدی فرماندهی پرتاب ماهواره مرتبط هستند.
اگرچه «ایمپوسات» یک شرکت تجاری است، اما توسط «ریچارد ژائو» تأسیس شده که ۱۵ سال در آکادمی فناوری فضایی چین — یک نهاد دولتی — فعالیت کرده است. همچنین طبق اطلاعات وبسایت این گروه، چندین مدیر ارشد و مهندس در شرکت Earth Eye با برخی از دانشگاههای چینی موسوم به «هفت پسر دفاع ملی» ارتباط دارند؛ دانشگاههایی که به دلیل همکاری نزدیک با ارتش آزادیبخش خلق چین شناخته میشوند.
ایدن پاورز-ریگز، کارشناس اندیشکده CSIS که درباره این گروه تحقیق کرده، گفت: ««ایمپوسات» یک ستاره نوظهور در بخش فضایی تجاری چین است، اما همچنان محصول ساختار دولتی و نظامی این کشور محسوب میشود.»
او افزود: «این شرکت توسط کهنهکاران برنامه فضایی دولتی چین تأسیس شده و از سرمایهگذاری صندوقهای ملی مرتبط با ادغام نظامی-غیرنظامی بهرهمند شده است.»
افشای قرارداد مربوط به این ماهواره در شرایطی صورت میگیرد که نگرانیهای گستردهتری در آمریکا درباره کمکهای چین به ایران وجود دارد. دنیس وایلدر، رئیس پیشین بخش تحلیل چین در سیا، گفت چین سابقهای در ارائه تسلیحات به ایران دارد و این کار را در چارچوب یک راهبرد عملگرایانه برای تأثیرگذاری بر جمهوری اسلامی در سایر موضوعات انجام داده است؛ از جمله در گذشته موشکهای ضدکشتی «سیلکورم» را در اختیار ایران قرار داده که برای ایجاد اختلال در کشتیرانی در تنگه هرمز استفاده شدهاند.
یک منبع آگاه گفت آمریکا نشانههایی دیده مبنی بر اینکه چین در حال بررسی ارائه نوعی موشکهای دوشپرتاب به ایران بوده است؛ همان نوعی که ایران اخیراً برای سرنگونی یک جنگنده F-15 آمریکایی از آن استفاده کرده است. سازمان سیا درباره این موضوع — که نخستینبار توسط شبکه CNN گزارش شده — اظهارنظر نکرد.
در حالی که «ایمپوسات» بهصورت تجاری فعالیت میکند، تحلیلگران میگویند این ارتباطات نشاندهنده مرز مبهم میان توانمندیهای فضایی غیرنظامی و نظامی در چین است.
یک مقام ارشد پیشین اطلاعاتی غربی گفت: «هیچ راهی وجود ندارد که یک شرکت چینی بتواند بدون دریافت مجوز از سطوح حاکمیتی، اقدام به پرتاب ماهواره کند.»
او افزود: «مدتهاست روشن است که چین در حوزه اطلاعاتی به ایرانیها کمک میکند، اما تلاش دارد نقش دولت را پنهان نگه دارد.»
وزارت امور خارجه و وزارت بازرگانی چین، و همچنین شرکتهای Earth Eye و «ایمپوسات»، به درخواستها برای اظهار نظر پاسخ ندادند.
سازمان سیا نیز از اظهارنظر خودداری کرد. کاخ سفید بهطور مشخص درباره ارتباط «ایمپوسات» با سپاه پاسداران واکنشی نشان نداد، اما یکی از سخنگویان به اظهارات اخیر دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، اشاره کرد که در آخر هفته هشدار داده بود در صورت ارائه سامانههای پدافند هوایی به ایران از سوی چین، این کشور با «مشکلات بزرگی» مواجه خواهد شد.
در پاسخ به این پرسش که آیا دولت چین از رابطه میان «ایمپوسات» و سپاه پاسداران اطلاع داشته است یا نه، سفارت چین در واشینگتن اعلام کرد: «ما قاطعانه با انتشار اطلاعات گمانهزنانه و القایی علیه چین توسط برخی طرفها مخالفیم.»
لیو پنگیو، سخنگوی سفارت، افزود: «ما رویکردی عینی و بیطرفانه داریم و برای پیشبرد مذاکرات صلح تلاش کردهایم. ما هرگز در اقداماتی که به تشدید درگیریها منجر شود، مشارکت نمیکنیم.»