ویوسا ایسای و سارا برمن / نیویورک تایمز / ۱۱ آوریل ۲۰۲۶
یک فعال ایرانی در ونکوور پس از آنکه دو هموطن خود را به تلاش برای کشتنش متهم کرد، ناپدید شد. سپس جسد او پیدا شد.
هشدارهای مکرر «مسعود مسجودی» در طول سالها نگرانکننده و گاه حتی عجیب به نظر میرسید: او در ونکوور در امان نیست. دانشگاه محل کارش از عوامل حکومت ایران حمایت میکند. و همزمان، برخی فعالان ایرانی خواهان مرگ او هستند.
پس از آنکه آقای مسجودی، ۴۵ ساله، از شغل تدریس ریاضیات در یکی از دانشگاههای بریتیش کلمبیا اخراج شد، بهطور فزایندهای درگیر موضوع فعالان طرفدار سلطنت ایران شد. او مدعی بود که این افراد در حال برنامهریزی برای قتل او هستند، زیرا او به مخالفت با تلاشهای آنان برای بازگرداندن «شاه» به ایران پرداخته بود.
در ماه فوریه، آقای مسجودی ناپدید شد. چند هفته بعد، در ۹ مارس، پلیس جسد او را کشف کرد.
مقامات قضایی دو نفر از فعالان ایرانی مخالف جمهوری اسلامی را به اتهام قتل عمد درجه یک در ارتباط با مرگ او متهم کردهاند. این دو نفر پیشتر توسط مسجودی مورد شکایت قرار گرفته بودند؛ او مدعی بود که پس از اختلافات سیاسی، آنها جانش را تهدید کردهاند.
وکلای مدافع متهمان، مهدی احمدزاده رضوی (۴۸ ساله) و آرزو سلطانی (۴۵ ساله)، از اظهارنظر در اینباره خودداری کردند.
محققان هنوز جزئیاتی درباره نحوه قتل مسجودی یا انگیزه آن ارائه نکردهاند.
با این حال، این موضوع مانع از شکلگیری گمانهزنیها در میان جامعه ایرانیان ونکوور و دیگر مناطق نشده است؛ گمانههایی درباره اینکه آیا مرگ او نتیجه فعالیتهای سیاسیاش بوده است یا نه.
نیک کوثر، کارتونیستی که در سال ۲۰۰۳ از ایران به کانادا مهاجرت کرد، گفت: «او درست میگفت.» او که اکنون تحلیلگر امنیت آب در واشنگتن است، افزود که دو سال پیش در ونکوور با مسجودی دیدار داشته تا درباره تهدیدهای آنلاین علیه خودشان، پس از اختلاف با جریان طرفدار سلطنت، گفتوگو کنند.
این قتل بار دیگر توجهها را به شکافهای چندینساله در میان جامعه ایرانیان خارج از کشور جلب کرده است؛ شکافهایی که از زمان انقلاب ۱۳۵۷ ایران شدت گرفتهاند — انقلابی که به سرنگونی محمدرضا پهلوی انجامید و جمهوری اسلامی را به رهبری روحالله خمینی برقرار کرد.
کوثر گفت: «در میان بسیاری از فعالان، اعتماد بسیار اندک است. به همین دلیل است که در ۴۷ سال گذشته، هیچ جبهه متحدی شکل نگرفته است.»
جنگ در ایران و احتمال — هرچند اندک — تهدید بقای حکومت، بحثها درباره آینده این کشور را در میان ایرانیان خارج از کشور تشدید کرده است.
در یک سو، طرفداران احیای نظام پادشاهی قرار دارند که توسط رضا پهلوی، فرزند شاه مخلوع ایران، هدایت میشوند. او سالهاست که از تبعید در ایالات متحده خود را بهعنوان رهبر آینده ایران معرفی میکند.
در سوی دیگر، ایرانیانی هستند که از دموکراسی حمایت میکنند و دوران حکومت شاه را با اقتدارگرایی، سرکوب مخالفان سیاسی و فساد به یاد میآورند. بسیاری از آنها معتقدند که طرفداران سلطنت، آنان را هدف کارزارهای آزار و اذیت آنلاین قرار دادهاند.
مسجودی این نگرانیها را در شبکههای اجتماعی و شکایتهای حقوقی خود ثبت کرده بود. او آنقدر به طرح دعاوی حقوقی ادامه داد که سال گذشته، یک قاضی او را «شاکی مزاحم» اعلام کرد و محدودیتهایی برای ثبت شکایات جدید او اعمال شد.
با این حال، او همچنان در حال پیگیری شکایتی علیه پهلوی و برخی فعالان محلی بود و آنها را به افترا و آزار متهم میکرد. رضا پهلوی در پاسخ به این شکایت، در یک اظهارنامه رسمی اعلام کرد که مسجودی را نمیشناسد.
رضا پهلوی نیز به درخواستها برای اظهارنظر پاسخ نداد.
برخی فعالان، آزار و اذیت آنلاین و انتشار اطلاعات نادرست را عامل تشدید اختلافات میدانند؛ اختلافاتی که باعث شده بسیاری از ایرانیان کانادا از بیان دیدگاههای سیاسی خود هراس داشته باشند.
در محله موسوم به «تهران کوچک» در شمال ونکوور، دهها کسبوکار پرچم شیر و خورشید — نماد ایران پیش از انقلاب — را به نمایش گذاشتهاند؛ نمادی از نوستالژی برای جامعهای سکولارتر و مداراجوتر در دوران شاه.
مسعود نجاتی، صاحب یک آرایشگاه، این پرچمها را بیرون مغازهاش نصب کرده و تصویری از رضا پهلوی را در ویترین قرار داده است.
او که میگوید یک دهه مسجودی را میشناخته، این ایده که جامعه ایرانی دچار شکاف است را رد میکند. با این حال، او و برخی دیگر زمانی که مسجودی شروع به مطرح کردن اتهامات علیه سلطنتطلبان کرد، ارتباط خود را با او قطع کردند.
نجاتی گفت: «پادشاهی تنها نظامی است که میتواند ایرانیان با گرایشهای سیاسی مختلف را متحد کند. مثل پدری که همه فرزندانش را دوست دارد.»
در حالی که نجاتی این نگاه پدرسالارانه را مثبت میداند، برخی دیگر آن را تهدیدآمیز تلقی میکنند.
صبا قاسمی، کارمند یک شرکت طراحی داخلی، گفت که در یک تجمع اخیر در ونکوور علیه جنگ ایران، بهدلیل امتناع از سردادن شعارهای طرفدار سلطنت یا نام پهلوی، از جمع اخراج شده است.
او افزود که شعار مورد ترجیحش «زن، زندگی، آزادی» است؛ شعاری که پس از مرگ مهسا امینی در سال ۲۰۲۲ — که در بازداشت پلیس تهران پس از اتهام نقض قوانین حجاب جان باخت — رواج یافت.
قاسمی گفت: «من شخصاً در میان جامعه ایرانیان خارج از کشور احساس تنهایی زیادی میکنم.» او این سخنان را در حالی بیان کرد که در خانهاش برای جشن نوروز آماده میشد، اما به دلیل جنگ، تمایلی به جشن گرفتن نداشت.
شیرین خیامباشی، استاد جامعهشناسی در دانشگاه متروپولیتن تورنتو، گفت که در شبکههای اجتماعی، اختلافات میان طرفداران پهلوی و فعالان دموکراسیخواه به توهین و حملات شخصی کشیده شده است.
او افزود: «ما جامعهای هستیم که در حال سوگواری است» — اشاره به کشتهشدگان اعتراضات و نیز جنگ جاری.
بر اساس اسناد دادگاه، رابطه میان مسجودی و دو متهم پرونده، سلطانی و رضوی، ابتدا دوستانه و مبتنی بر فعالیت مشترک علیه جمهوری اسلامی بود.
آنها اطلاعاتی درباره عوامل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی جمعآوری میکردند که به باور سلطانی، در دانشگاههای کانادا مشغول به کار بودند.
سلطانی و مسجودی — که دکترای ریاضیات داشت — آنقدر رابطه نزدیکی داشتند که او از مسجودی در زمان اعتصاب غذایش حمایت کرد؛ اعتصابی که پس از اخراج او از دانشگاه سیمون فرزر بهدلیل تخلفات حرفهای و ادعای آزار یک همکار زن صورت گرفت.
بر اساس اسناد دادگاه، رضوی، که در حرفه سنگکاری فعالیت داشت، از فوریه ۲۰۲۳ بهدلیل اختلافات سیاسی از مسجودی فاصله گرفت.
حدود دو ماه پیش از ناپدید شدن، مسجودی در یک اظهارنامه نوشته بود که معتقد است سلطانی و رضوی «بهدنبال تهیه مادهای برای قتل من بودهاند.»
ماه گذشته، پس از جلسه رسیدگی به درخواست آزادی با وثیقه این دو متهم، درگیریهایی میان فعالان دو طرف در مقابل دادگاه رخ داد که با دخالت نیروهای امنیتی پایان یافت. متهمان همچنان در بازداشت هستند.
در ماههای اخیر، اقدامات خشونتآمیز دیگری نیز جامعه ایرانیان کانادا را تحت تأثیر قرار داده است. در تورنتو، پلیس در حال بررسی تیراندازی به یک باشگاه بوکس وابسته به جریان طرفدار سلطنت است. همچنین سازمان اطلاعات کانادا درباره تهدیدهای سایبری و جاسوسی منتسب به ایران علیه شهروندان کانادایی هشدار داده است.
سه ماه پیش از ناپدید شدن، مسجودی در مصاحبهای با یک کانال یوتیوب فارسیزبان گفته بود که آزار و اذیت آنلاین یک روش سرکوبگرانه است.
او گفت: «این اقدامات بهعنوان راهبردی برای خاموش کردن صدای طرفداران دموکراسی استفاده میشود.»