اندرو ای. کریمر / نیویورک تایمز / ۹ آوریل ۲۰۲۶
دستگاهی که ساخته شده بود، از بسیاری از همان قطعات الکترونیکی استفاده میکرد که در مرگبارترین سلاحهای جنگهای مدرن به کار میروند. از راه دور کنترل میشد، توانایی تشخیص تصویر داشت و یک لیزر شلیک میکرد. البته یک لیزر اشارهگر.
این دستگاه «پتکیوب» (Petcube) نام داشت؛ محصولی که توسط یک کارآفرین اوکراینی به نام یاروسلاو آزنیوک و تیمش ساخته شد. این یک ابزار قابل کنترل با گوشی هوشمند است که برای نظارت از راه دور و سرگرم کردن سگها و گربهها زمانی که تنها در خانه هستند طراحی شده است. آزنیوک میگوید وقتی برای نخستین بار این دستگاه را روی سگ تنها و مدام پارسکنِ یکی از همکارانش آزمایش کرد، حیوان با هیجان زیاد به دنبال نور لیزر میدوید و بالا و پایین میپرید.
پتکیوب اکنون در دهها کشور به فروش میرسد. اما بنیانگذاران شرکت به سراغ ایدهای تازه رفتهاند — ایدهای که بازتابدهنده دگرگونی گسترده صنعت فناوری غیرنظامی اوکراین به یک قطب قراردادهای نظامی است.
پس از آنکه در ابتدا به شوخی درباره ساخت نسخهای نظامی از پتکیوب — با لیزرهای قدرتمندتر برای هدف قرار دادن نیروهای روسی — صحبت کردند، آزنیوک و تیمش به سراغ پهپادهای «نمای اول شخص» یا F.P.V. رفتند. این کوادکوپترهای کوچک و پرسر و صدا که مواد منفجره حمل میکنند، اکنون به یکی از ابزارهای فراگیر در میدانهای نبرد اوکراین تبدیل شدهاند.
این تیم که اکنون در قالب دو شرکت جدید به نامهای «Odd Systems» و «The Fourth Law» فعالیت میکند، یک سامانه تشخیص تصویر مبتنی بر هوش مصنوعی را در این پهپادها ادغام کرده است. این سیستم به جای شناسایی مثلاً سگ یا گربه، میتواند برای تشخیص خودروهای نظامی، توپخانه یا نیروهای دشمن به کار گرفته شود.
این سامانه تشخیص تصویر با یک برنامه خلبان خودکار که برای حمله طراحی شده، ترکیب شده است. خلبانانی که پهپادهای «Odd Systems» را هدایت میکنند، از روشی موسوم به YOLO — مخفف «فقط یک بار نگاه میکنی» — برای هدفگیری استفاده میکنند. پس از آنکه اپراتورها هدف را مشاهده میکنند، یک سامانه خودکار را فعال میکنند و پهپاد حدود ۴۰۰ یارد (حدود ۳۷۰ متر) پایانی مسیر را بهصورت خودکار طی میکند؛ امری که آن را در برابر اخلالگری الکترونیکی روسیه مقاوم میسازد.
شرکت «Odd Systems» همچنین یک پهپاد رهگیر برای مقابله با پهپادهای «شاهد» طراحیشده توسط ایران تولید میکند. روسیه سالهاست این پهپادهای ارزانقیمت و مثلثیشکل انفجاری را به سمت اوکراین شلیک میکند، و ایران نیز در هفتههای اخیر از آنها برای حمله به پایگاههای آمریکا، سفارتخانههای ایالات متحده و دیگر اهداف در خاورمیانه استفاده کرده است. رهگیر این شرکت که «زِروف» (Zerov) نام دارد، یک پرنده سریع با شکل موشک و چهار ملخ است که طوری برنامهریزی شده تا پهپادهای شاهد را شناسایی کرده، به سمت آنها پرواز کند و منفجر شود.
حملات ایران باعث افزایش چشمگیر علاقه به فناوریهای ضد-شاهد اوکراینی شده است. شرکت «Odd Systems» از اعلام اینکه آیا محصولات خود را به خاورمیانه صادر میکند یا برنامهای برای این کار دارد، خودداری کرده است.
در داخل اوکراین، پهپادهای F.P.V. این شرکت که مجهز به سامانه تشخیص تصویر هستند، بهطور منظم در خطوط مقدم مورد استفاده قرار میگیرند. این شرکت همچنین در حال آزمایش نسخههایی است که بهصورت خودکار در مسیرهای از پیش برنامهریزیشده پرواز کرده و اهداف شناساییشده از یک پایگاه داده را مورد حمله قرار میدهند.
آزنیوک ۳۷ ساله در مصاحبهای در یک رستوران در کییف — جایی که شرکت در آن مستقر است — گفت: «ما دوربینهایی میساختیم که برای حیوانات خانگی خوراکی پرتاب میکردند، و حالا دوربینهایی میسازیم که مواد منفجره به سمت اشغالگران پرتاب میکنند.»
صلیب سرخ و دیگر نهادهای ناظر بر قوانین جنگ با استفاده از هوش مصنوعی برای انجام حملات بدون کنترل کامل انسانی مخالفت کردهاند. اما آزنیوک میگوید چنین تحولاتی برای مقابله با دشمنی بیرحم در اوکراین ضروری است و با توجه به سلطه پهپادها بر میدانهای نبرد، در سایر درگیریها نیز مورد نیاز خواهد بود.
شرکت «Odd Systems» و شرکت خواهر آن، «Fourth Law»، که توسط همین تیم اداره میشود، نمونهای از رونق استارتآپهای تسلیحاتی در اوکراین هستند. سرمایهگذاران در این حوزه فرصتهایی یافتهاند — بخشی از آن با نگاه به دوران پس از جنگ، زمانی که این شرکتها میتوانند علاوه بر تأمین نیاز ارتش اوکراین، محصولات خود را صادر کنند.
ایدههایی برای سلاحها که زمانی عجیب یا حتی خیالی به نظر میرسیدند، با سرعتی بالا وارد میدان نبرد شدهاند: بالنهای هلیومی که پهپادها را رها میکنند، سلاحهایی که بهجای گلوله تور شلیک میکنند، قایقهای تندرو انفجاری هدایتشونده از راه دور، رباتهای چرخداری که سربازان زخمی را منتقل میکنند، و پهپادهای زیرآبی — همگی اکنون در ارتش اوکراین جای خود را پیدا کردهاند.
پهپادهای زیرآبی شبیه تیرکهای تلفن سیاه و صیقلی با ملخ هستند. اواخر سال گذشته، یکی از این طرحها به یک زیردریایی روسی در بندر حمله کرده و آن را آسیبدیده کرد — موضوعی که ارتش اوکراین اعلام کرد و نشاندهنده آسیبپذیری یک شناور دریایی متعلق به دوران جنگ سرد بود که زمانی بسیار مورد ستایش قرار میگرفت.
پهپادهای F.P.V. یکی از اولویتهای اصلی هر دو طرف، اوکراین و روسیه، به شمار میروند. در هر دو جبهه، این پهپادها اکنون عامل بخش عمدهای از تلفات هستند. روسیه تمرکز خود را بر تولید تعداد محدودی از سامانههای مؤثر در مقیاسی بسیار گسترده گذاشته است. در مقابل، اوکراین با مشکلاتی در تولید روبهرو بوده، اما از تنوع بسیار بالایی از طرحهای جدید برخوردار است.
بر اساس اعلام «Brave1»، صندوقی که توسط وزارت تحول دیجیتال اوکراین برای سرمایهگذاری در حوزه دفاعی ایجاد شده، بیش از ۲ هزار استارتآپ فناوری نظامی در این کشور فعال هستند. برخی از این شرکتها از دل ارتش شکل گرفتهاند و فعالیت خود را بهصورت کارگاههای زیرزمینی برای واحدهای پهپادی آغاز کردهاند.
به گفته آرتِم موروز، مسئول روابط سرمایهگذاران در Brave1، میزان سرمایهگذاری مستقیم خارجی در شرکتهای دفاعی اوکراین در سال گذشته به حدود ۱۰۰ میلیون دلار رسید، در حالی که این رقم در سال پیش از آن ۴۰ میلیون دلار بود. او افزود که حدود ۸۰ شرکت توانستهاند از بازارهای سرمایه جذب سرمایه کنند.
بزرگترین معامله سال گذشته در ماه سپتامبر انجام شد؛ زمانی که شرکت «Swarmer»، توسعهدهنده نرمافزار هدفگیری مبتنی بر هوش مصنوعی برای دستههای پهپادی، موفق به جذب ۱۵ میلیون دلار سرمایه شد. از جمله سرمایهگذاران این شرکت چند صندوق سرمایهگذاری خطرپذیر آمریکایی بودند، از جمله شرکت D3 که توسط اریک اشمیت، مدیرعامل پیشین گوگل، پشتیبانی میشود.
در همین ماه، «U-Force» — کنسرسیومی از تولیدکنندگان پهپاد اوکراینی از جمله سازنده قایقهای تندرو پهپادی «Magura» — موفق به جذب ۵۰ میلیون دلار سرمایه اولیه شد. این سرمایهگذاری ارزش این شرکت را به بیش از یک میلیارد دلار رساند.
منابع مالی عمومی نیز یکی از پایههای تأمین مالی صنعت دفاعی اوکراین هستند. حدود شش کشور اروپایی به رهبری دانمارک در شرکتهای اوکراینی سرمایهگذاری میکنند. این سرمایهگذاریها گاه به پیمانکاران داخلی این کشورها نیز کمک میکند. بهعنوان مثال، استونی در صورتی به شرکتهای اوکراینی بودجه میدهد که دستکم ۳۰ درصد از قطعات محصولات آنها ساخت استونی باشد.
در یک مدل کسبوکار دیگر، پیمانکاران خارجی با شرکتهای اوکراینی عمدتاً بدون تبادل پول همکاری میکنند؛ به این صورت که فناوری را در ازای دسترسی به میدان نبرد و امکان آزمایش محصولاتشان توسط سربازان اوکراینی مبادله میکنند. شرکت «Shield AI» مستقر در سندیگو با «Iron Belly»، شرکتی در شهر لویو در غرب اوکراین که پهپادهای انفجاری بالثابت تولید میکند، همکاری دارد.
جزئیات مراحل جذب سرمایه همیشه علنی نمیشود. موروز از Brave1 میگوید: «در آمریکا و اروپا، هر وقت کسی سرمایه جذب میکند، بهدنبال تبلیغات گسترده است. اما در اوکراین، شرکتها ترجیح میدهند در سایه بمانند»، چرا که کارخانههای آنها از اهداف اصلی موشکهای روسیه به شمار میرود.
پیش از جنگ، صنعت فناوری اوکراین به موفقیتهای بینالمللی چشمگیری دست یافته بود. از جمله ستارههای این حوزه میتوان به «Grammarly»، ابزار نگارش، و «Ring»، شرکت تولید زنگ درِ تصویری و امنیت خانگی اشاره کرد که آمازون در سال ۲۰۱۸ آن را با قیمتی حدود یک میلیارد دلار خریداری کرد. تا پیش از تهاجم سال ۲۰۲۲، فناوری اطلاعات سومین کالای صادراتی بزرگ اوکراین پس از فولاد و محصولات کشاورزی بود.
پیش از جنگ، یاروسلاو آزنیوک، بنیانگذار Petcube، زمان خود را میان کییف و سانفرانسیسکو تقسیم میکرد و بر بهبود محصولات مرتبط با حیوانات خانگی تمرکز داشت. او از خانوادهای با پیشینه طولانی دانشگاهی در اوکراین میآید؛ خانوادهای که به گفته خودش، در ابتدا این پروژه را کاری سطحی و بیاهمیت تلقی میکردند.
در روزی که روسیه حمله تمامعیار خود را آغاز کرد، آزنیوک تصمیم گرفت از سمت مدیرعاملی کنارهگیری کند و بر کمک به دفاع اوکراین تمرکز کند. تا سال ۲۰۲۳، او شرکتهای «Odd Systems» و «Fourth Law» را برای مقابله با آنچه یکی از چالشهای کلیدی فناوری در جنگ میدانست، تأسیس کرده بود.
حدود ۹۰ درصد پهپادها به جای اصابت به هدف، سقوط میکنند. سیگنالهای ویدئویی آنها مختل میشود یا از برد رادیویی خارج شده و از آسمان سقوط میکنند. سامانه هدفگیری خودکار آزنیوک برای حل این مشکل طراحی شده است.
او میگوید کنار گذاشتن نسبی انسان از چرخه تصمیمگیری «آنقدرها هم که به نظر میرسد ترسناک نیست». این پهپادها دارای محدودیت جغرافیایی هستند؛ به این معنا که تنها در محدودهای مشخص حمله میکنند. هدف از این کار جلوگیری از حمله به غیرنظامیان یا بازگشت پهپاد به سمت سربازی است که آن را پرتاب کرده است.
آزنیوک گفت که موفق به جذب سرمایههای اولیه شده، اما به دلایل امنیتی نمیتواند منابع آن را فاش کند.
ماه گذشته، شرکت «Axon Enterprises» مستقر در ایالت آریزونا — سازنده شوکرهای الکتریکی (Taser) — سرمایهگذاری در شرکت «Fourth Law» متعلق به آزنیوک را اعلام کرد، هرچند مبلغ آن فاش نشد.
آزنیوک در قبال ساخت برنامهای رایانهای که برای تصمیمگیری خودکار درباره مرگ و زندگی طراحی شده، هیچ عذرخواهیای ندارد.
او گفت: «اگر در بهکارگیری هوش مصنوعی در تسلیحات بیش از حد خودمان را محدود کنیم، عملاً خودمان را از بین بردهایم» — با توجه به اینکه روسیه و چین چنین ملاحظاتی ندارند.
او افزود که خود را موظف میداند این کار طراحی را ادامه دهد، چرا که «وقتی عضو پیشاهنگان بودم، سوگند خوردم از کشورم دفاع کنم.»