باراک راوید، دیو لاولر، مارک کاپوتو / آکسیوس (اختصاصی)
مقامهای ایالات متحده و اسرائیل روز دوشنبه از تحولی قابلتوجه باخبر شدند، در حالی که ضربالاجل دونالد ترامپ در حال نزدیک شدن بود: به گفته یک مقام اسرائیلی، یک مقام منطقهای و منبع سومی که در جریان موضوع قرار داشت، مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، برای نخستینبار از زمان آغاز جنگ، به مذاکرهکنندگان خود دستور داده بود به سمت توافق حرکت کنند.
تصویر کلی: در حالی که ترامپ بهصورت علنی تهدید به «نابودی کامل» میکرد، نشانههایی از پیشرفت دیپلماتیک در پشت صحنه دیده میشد — هرچند حتی منابع نزدیک به ترامپ نیز تا لحظه اعلام آتشبس نمیدانستند چه نتیجهای حاصل خواهد شد.
نیروهای آمریکایی در خاورمیانه و مقامهای پنتاگون در ساعات پایانی، خود را برای یک کارزار گسترده بمباران زیرساختهای ایران آماده میکردند و همزمان تلاش داشتند دریابند که ترامپ به کدام سو متمایل است. یک مقام دفاعی گفت: «هیچ ایدهای نداشتیم چه اتفاقی قرار است بیفتد. وضعیت دیوانهوار بود.»
متحدان منطقهای در حال آمادهشدن برای واکنش تلافیجویانه ایران در مقیاسی بیسابقه بودند. در داخل ایران، برخی غیرنظامیان برای در امان ماندن از شدت حملات، خانههای خود را ترک میکردند.
این روایت از دیپلماسیای که — دستکم فعلاً — مانع از تشدید درگیری شد، بر پایه گفتوگو با ۱۱ منبع آگاه از مذاکرات تهیه شده است.
زمینه ماجرا: صبح دوشنبه، در حالی که ترامپ در مراسم عید پاک کاخ سفید با جمعیت دیدار میکرد، استیو ویتکاف «بسیار خشمگین» در حال تماسهای تلفنی بود.
به گفته منبعی با اطلاع مستقیم، فرستاده آمریکا به میانجیها گفت پیشنهاد متقابل ۱۰ بندی که آمریکا بهتازگی از ایران دریافت کرده «یک فاجعه، یک فاجعه» است.
این موضوع آغازگر روزی «آشفته» از اصلاحات شد؛ بهطوری که میانجیهای پاکستانی پیشنویسهای جدید را میان ویتکاف و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، رد و بدل میکردند و وزرای خارجه مصر و ترکیه نیز تلاش داشتند شکافها را کاهش دهند.
تا شب دوشنبه، میانجیها تأیید آمریکا را برای یک پیشنهاد بهروزشده درباره آتشبس دو هفتهای به دست آورده بودند. در این مرحله، تصمیمگیری بر عهده خامنهای بود — که به گفته منابع، در روزهای دوشنبه و سهشنبه بهطور فعال در روند دخیل بود.
نکته قابلتوجه: مشارکت رهبر جدید ایران ناگزیر مخفیانه و دشوار بود. با توجه به تهدید فعال ترور از سوی اسرائیل، خامنهای عمدتاً از طریق پیکهایی که یادداشتها را منتقل میکردند ارتباط برقرار میکرد.
دو منبع، موافقت خامنهای با دادن اختیار به مذاکرهکنندگان برای دستیابی به توافق را یک «نقطه عطف» توصیف کردند.
منبع منطقهای گفت که عراقچی نیز نقش محوری، هم در مدیریت مذاکرات و هم در متقاعد کردن فرماندهان سپاه پاسداران برای پذیرش توافق، ایفا کرده است.
چین نیز به ایران توصیه کرده بود که راهی برای خروج از بحران پیدا کند.
اما در نهایت، تمام تصمیمات کلیدی در روزهای دوشنبه و سهشنبه از سوی خامنهای اتخاذ میشد. این منبع افزود: «بدون چراغ سبز او، توافقی در کار نبود.»
چگونگی وقوع: تا صبح سهشنبه روشن شده بود که پیشرفتهایی حاصل شده، اما این موضوع مانع از آن نشد که ترامپ شدیدترین تهدید خود را مطرح کند: «امشب یک تمدن کامل از بین خواهد رفت.»
برخی رسانههای آمریکایی گزارش دادند که ایران در واکنش، مذاکرات را متوقف کرده است. اما منابع درگیر در مذاکرات به آکسیوس گفتند که چنین چیزی صحت نداشت و در واقع روند مذاکرات در حال پیشرفت بود.
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، از مجارستان در حال تماسهای تلفنی بود و عمدتاً با طرف پاکستانی در ارتباط قرار داشت.
در همین حال، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در طول روز بهطور مداوم با ترامپ و تیم او در تماس بود — هرچند اسرائیلیها بهتدریج نگران شده بودند که کنترل روند را از دست دادهاند.
حدود ساعت ۱۲ ظهر به وقت شرق آمریکا در روز سهشنبه، درک کلی این بود که طرفها به سمت یک آتشبس دو هفتهای در حال همگرایی هستند.
سه ساعت بعد، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، مفاد توافق را در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد و از دو طرف خواست آن را بپذیرند.
بلافاصله، ترامپ تماسها و پیامهایی از سوی متحدان و مشاوران تندرو دریافت کرد که او را به رد این پیشنهاد ترغیب میکردند.
میزان سردرگمی درباره موضع ترامپ حتی در میان نزدیکترین اطرافیانش به حدی بود که چندین نفر که تنها یک یا دو ساعت پیش با او صحبت کرده بودند، همچنان معتقد بودند که او پیشنهاد آتشبس را رد خواهد کرد — تا زمانی که آن را پذیرفت.
اندکی پیش از انتشار پاسخ خود، ترامپ با نتانیاهو گفتوگو کرد تا تعهد او به پایبندی به آتشبس را دریافت کند.
سپس با عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، تماس گرفت تا توافق را نهایی کند.
۱۵ دقیقه پس از انتشار پیام ترامپ، به نیروهای آمریکایی دستور توقف عملیات داده شد.
عراقچی نیز در ادامه اعلام کرد که ایران به آتشبس پایبند خواهد بود و تنگه هرمز را به روی کشتیهایی که «در هماهنگی با نیروهای مسلح ایران» فعالیت میکنند، باز خواهد کرد.
آنچه باید زیر نظر داشت: هنوز مشخص نیست که ایران تا چه اندازه اجازه ازسرگیری کشتیرانی را خواهد داد یا اینکه نتانیاهو تا چه حد به آتشبس پایبند خواهد ماند.
یک مقام ارشد اسرائیلی به آکسیوس گفت که نتانیاهو تضمینهایی دریافت کرده مبنی بر اینکه آمریکا در مذاکرات صلح اصرار خواهد داشت ایران مواد هستهای خود را واگذار کند، غنیسازی را متوقف سازد و از تهدید موشکهای بالستیک دست بکشد.
احتمالاً ونس ریاست هیئت آمریکایی را در مذاکراتی که برای روز جمعه در پاکستان برنامهریزی شده، بر عهده خواهد داشت — مأموریتی که بهسادگی مهمترین مسئولیت در کارنامه سیاسی او به شمار میرود.
با این حال، همچنان شکافهای بزرگی میان دیدگاههای آمریکا و ایران درباره توافق وجود دارد و این احتمال واقعی مطرح است که جنگ از سر گرفته شود.
گام بعدی: انتظار میرود پیت هگست، وزیر دفاع، و کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، روز چهارشنبه در کنفرانسهای خبری از کسانی که تهدیدهای ترامپ درباره نابودی ایران را مورد انتقاد قرار دادهاند، بهشدت انتقاد کنند.
آنها استدلال خواهند کرد که تهدیدهای ترامپ زمینهساز دستیابی به توافق شده است.
در مقابل، حکومت ایران — که دقیقاً استدلالی معکوس را مطرح کرده — ممکن است همچنان این پرسش را داشته باشد که آیا تهدیدهای ترامپ واقعاً پایان یافته است یا نه.