ادواردو کاستیلو و منیر احمد / آسوشیتدپرس / ۲۷ مارس ۲۰۲۶
با افزایش نگرانیها از گسترش یک درگیری منطقهای گستردهتر پس از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران که از اواخر فوریه آغاز شد، پاکستان بهطور غیرمنتظرهای به عنوان یک میانجی ظاهر شده و پیشنهاد داده است به آوردن واشنگتن و تهران پای میز مذاکره کمک کند.
اسلامآباد معمولاً در دیپلماسیهای حساس و سطح بالا به عنوان واسطه فراخوانده نمیشود، اما این بار به دلایل متعددی این نقش را بر عهده گرفته است؛ هم به این دلیل که روابط نسبتاً خوبی با هر دو طرف، یعنی واشنگتن و تهران دارد، و هم به این خاطر که در پایان یافتن جنگ منافع زیادی برای آن مطرح است.
مقامهای دولت پاکستان اعلام کردهاند که تلاش علنی این کشور برای صلح، در پی هفتهها دیپلماسی پنهان صورت گرفته، هرچند جزئیات کمی در اینباره ارائه دادهاند. همچنین گفتهاند که اسلامآباد آماده میزبانی مذاکرات میان نمایندگان آمریکا و ایران است.
در ادامه، نکات مهم درباره تلاشهای میانجیگرانه پاکستان آمده است:
پاکستان به انتقال طرح ۱۵ مادهای آمریکا به ایران کمک کرد
نقش پاکستان در مذاکرات ایران و آمریکا تنها چند روز پیش و پس از گزارشهای رسانهای مطرح شد. مقامهای اسلامآباد بعدها تأیید کردند که یک پیشنهاد آمریکا به ایران منتقل شده است.
هنوز مشخص نیست چه کسی در مذاکرات غیرمستقیم بهعنوان نقطه تماس ایران عمل کرده است. ایران اعلام کرده که چنین مذاکراتی انجام نداده و پیشنهاد آمریکا را رد کرده است، اما در عین حال تأیید کرده که با ارائه پیشنهادهای خود پاسخ داده است.
به گفته مقامهای پاکستانی، پیامهای آمریکا به ایران منتقل و پاسخهای ایران به واشنگتن بازگردانده میشود، هرچند مشخص نکردهاند این روند دقیقاً چگونه مدیریت میشود یا چه کسانی مستقیماً با یکدیگر در ارتباط هستند. وزیر خارجه پاکستان، محمد اسحاق دار، این هفته گفت که کشورهای ترکیه و مصر نیز بهصورت پشتپرده برای کشاندن طرفها به میز مذاکره تلاش میکنند.
عبدالله خان، مدیر مؤسسه مطالعات منازعه و امنیت پاکستان، گفت تلاشهای میانجیگرانه پاکستان ممکن است به خویشتنداری نسبی در این درگیری کمک کرده باشد. او اشاره کرد که دونالد ترامپ تهدیدهای خود برای حملات گسترده به زیرساختهای انرژی ایران را با اشاره به پیشرفتهای دیپلماتیک به تعویق انداخته است و واکنشهای ایران نسبت به منافع آمریکا در خلیج فارس نیز حسابشده بوده که ممکن است با هدف حفظ فضای دیپلماسی صورت گرفته باشد.
روابط با آمریکا و ایران، پاکستان را برای نقش جدید آماده کرده است
در گذشته، مذاکرات ایران و آمریکا عمدتاً با میانجیگری کشورهای خاورمیانه، از جمله عمان و قطر، انجام میشد، اما با قرار گرفتن این کشورها در معرض حملات ایران در جریان جنگ، پاکستان وارد این نقش شده است.
تحلیلگران میگویند نزدیکی جغرافیایی پاکستان به ایران — بهعنوان یکی از همسایگان آن — در کنار روابط دیرینه با آمریکا، موقعیت منحصربهفردی به این کشور داده است، بهویژه در زمانی که ارتباط مستقیم میان دو طرف همچنان محدود است.
اسلامآباد با بیشتر بازیگران کلیدی در این جنگ، از جمله آمریکا و ایران، روابط کاری خوبی دارد. این کشور همچنین روابط راهبردی نزدیکی با کشورهای حوزه خلیج فارس از جمله عربستان سعودی دارد که سال گذشته با آن توافق همکاری دفاعی امضا کرد. با این حال، پاکستان به دلیل مسئله حلنشده تشکیل کشور فلسطین، با اسرائیل روابط دیپلماتیک ندارد.
روابط میان آمریکا و پاکستان از سال گذشته بهبود یافته و تعاملات دیپلماتیک و روابط اقتصادی میان دو کشور گسترش یافته است. پاکستان همچنین به «هیئت صلح» ترامپ پیوسته که هدف آن تضمین صلح در غزه است، هرچند این اقدام با مخالفت اسلامگرایان داخلی روبهرو شده است.
در آخر هفته گذشته، ترامپ با فرمانده ارتش پاکستان، فیلدمارشال عاصیم منیر، گفتوگو کرد؛ کسی که رئیسجمهور آمریکا او را بهطور علنی «فیلدمارشال محبوب» خود توصیف کرده است. تحلیلگران میگویند او فردی تأثیرگذار است که روابط خوبی با ارتشهای ایران و آمریکا دارد.
پاکستان منافع زیادی در مذاکرات آتشبس دارد
به گفته سید محمد علی، تحلیلگر امنیتی مستقر در اسلامآباد، این درگیری یکی از «بزرگترین چالشهای اقتصادی و امنیت انرژی» در تاریخ پاکستان را ایجاد کرده است.
این کشور بخش عمده نفت و گاز خود را از خاورمیانه تأمین میکند و حدود پنج میلیون پاکستانی شاغل در جهان عرب، سالانه حوالههایی به کشور میفرستند که تقریباً معادل کل درآمد صادراتی پاکستان است.
افزایش تنشها تاکنون باعث بالا رفتن قیمت جهانی نفت شده و پاکستان را وادار کرده است قیمت سوخت را حدود ۲۰ درصد افزایش دهد؛ موضوعی که فشار زیادی بر دولت نخستوزیر شهباز شریف وارد کرده است.
این جنگ همچنین به ناآرامیهای داخلی دامن زده، در حالی که پاکستان ماههاست با درگیری خود با افغانستان دستوپنجه نرم میکند. اسلامآباد دولت طالبان این کشور را متهم کرده که گروههای شبهنظامی مسئول حملات در پاکستان را تحمل میکند.
اوایل این ماه، پس از حملات آمریکا به ایران، اعتراضاتی در سراسر کشور شکل گرفت و در چندین شهر میان معترضان و نیروهای امنیتی درگیری رخ داد.
یک روز پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران که منجر به کشته شدن رهبر عالی، آیتالله علی خامنهای شد، در شهر بندری کراچی و بخشهایی از شمال پاکستان درگیریهایی رخ داد که دستکم ۲۲ کشته و بیش از ۱۲۰ زخمی در سراسر کشور برجای گذاشت.
دستکم ۱۲ نفر نیز در اطراف کنسولگری آمریکا در کراچی کشته شدند، پس از آنکه جمعیتی به محوطه آن یورش برده و تلاش کردند آن را به آتش بکشند.
خامنهای یک شخصیت مذهبی و سیاسی محوری برای شیعیان در سراسر جهان، از جمله در پاکستان، بهشمار میرفت.
پاکستان سابقه میانجیگری دارد
هرچند پاکستان بهندرت نقش میانجی را ایفا میکند، اما سابقه آن شامل مشارکت در برخی مذاکرات بسیار مهم است.
رئیسجمهور وقت پاکستان، ژنرال یحیی خان، در برقراری تماسهای محرمانهای نقش داشت که به سفر تاریخی سال ۱۹۷۲ رئیسجمهور آمریکا، ریچارد نیکسون، به چین انجامید؛ سفری که زمینهساز برقراری روابط دیپلماتیک میان واشنگتن و پکن در سال ۱۹۷۹ شد.
پس از آن، پاکستان در چندین منازعه پیچیده منطقهای دیگر نیز نقش ایفا کرد، از جمله در توافقنامههای ژنو سال ۱۹۸۸ که راه را برای خروج نیروهای شوروی از افغانستان هموار کرد. اسلامآباد بهعنوان یک کشور خط مقدم و میانجی کلیدی، در مذاکرات تحت نظارت سازمان ملل شرکت داشت و با همکاری نزدیک با آمریکا و سایر طرفها، به افزایش فشار بر مسکو برای خروج نیروهایش کمک کرد.
در سالهای اخیر نیز پاکستان در برقراری تماس میان طالبان افغانستان و واشنگتن نقش داشت که به مذاکرات دوحه انجامید؛ مذاکراتی که در سال ۲۰۲۰ به توافقی منجر شد و زمینه خروج نیروهای ناتو به رهبری آمریکا و بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ را فراهم کرد.