تأمین امنیت تنگه هرمز، پایان احتمالی جنگ؟!
گرگ میلر، ریچل چیسون، سمی وستفال و هایدی لوین / واشنگتن پست / ۲۳ مارس ۲۰۲۶
اعزام موجی از نیروهای اضافی ایالات متحده به خاورمیانه و تهدید دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، مبنی بر «نابود کردن» زیرساختهای انرژی ایران، زمینه را برای سناریویی فراهم کرده است که مقامهای امنیتی آمریکا و اسرائیل بهطور فزاینده آن را پایان احتمالی جنگ میدانند: نبردی برای کنترل تنگه هرمز و تأسیسات کلیدی انرژی.
بازگشایی این تنگه — که گذرگاهی حیاتی برای تأمین انرژی جهان به شمار میرود — اکنون به مهمترین هدف جنگی تبدیل شده که مقامهای امنیتی معتقدند دیگر بعید است به اهدافی دست یابد که در آغاز عملیات نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل برای مدتی قابل دستیابی به نظر میرسید؛ از جمله سرنگونی نظام جمهوری اسلامی ایران و دور نگه داشتن دائمی تهران از دستیابی به سلاح هستهای.
در عوض، شکستن تسلط ایران بر این تنگه میتواند به ترامپ امکان دهد تا با ادعای پیروزی، جنگ را به پایان برساند، بحران رو به گسترش انرژی در جهان را مهار کند و ایران را از یکی از ابزارهای بازدارنده قدرتمندش در برابر حملات آینده محروم سازد — حملاتی که مقامهای ارشد اسرائیلی آن را اجتنابناپذیر میدانند، در صورتی که تهران تولید موشکهای بالستیک را از سر بگیرد یا به سمت توسعه سلاح هستهای حرکت کند.
در اسرائیل، تهدیدهای آنلاین ترامپ این انتظار را افزایش داده که با ورود توان آتش بیشتر آمریکا، مرحله جدیدی از جنگ بهزودی آغاز شود. در نشانهای از افزایش نگرانیهای جهانی نسبت به بیثباتی سیاسی و اقتصادی، بازارهای سهام در آسیا روز دوشنبه بهشدت سقوط کردند؛ بهطوریکه شاخص نیکی ژاپن ۳.۵ درصد کاهش یافت و شاخص ترکیبی بورس کره جنوبی با افت ۶.۵ درصدی بسته شد.
یک یگان متشکل از ۴۵۰۰ ملوان و تفنگدار دریایی آمریکا در حال اعزام به خاورمیانه است؛ از جمله یک تیم پیادهنظام دریایی با پشتیبانی بالگردها، جنگندههای اف-۳۵ و خودروهای زرهی آبی-خاکی. به گفته مقامهای دفاعی، پنتاگون همچنین روند اعزام واحد مشابهی به نام «یگان یازدهم اعزامی تفنگداران دریایی» از سندیگو را تسریع کرده است.
یکی از مقامهای اسرائیلی که بهدلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، گفت: «این تفنگداران برای نمایش نیامدهاند.»
یک سخنگوی نظامی ایران روز یکشنبه اعلام کرد که تهران در واکنش به هرگونه حمله به تأسیسات نفت و گاز خود، اهداف انرژی مرتبط با آمریکا، زیرساختهای فناوری اطلاعات و تأسیسات آبشیرینکن در منطقه خلیج فارس را هدف قرار خواهد داد.
ایران همچنین بامداد یکشنبه اسرائیل را با یکی از شدیدترین حملات هوایی خود تا این زمان هدف قرار داد؛ دو موشک بالستیک که بهطور مستقیم و کمسابقه به دو شهر در جنوب اسرائیل اصابت کردند و حدود ۱۱۵ نفر را زخمی کردند. یکی از این شهرها، دیمونا، در فاصله حدود ۱۳ کیلومتری از یک مرکز تحقیقاتی هستهای قرار دارد. تلویزیون دولتی ایران این حمله را پاسخی به گزارشها درباره حمله روز شنبه به تأسیسات هستهای نطنز عنوان کرد. (ارتش اسرائیل اعلام کرده از چنین حملهای به این مرکز اطلاعی ندارد.)
به گفته این مقام اسرائیلی، استقرار جدید نیروهای آمریکا نشاندهنده برنامهای «برای تصرف جزیره و تنگه» است؛ اشارهای به جزیره خارک، که مرکز اصلی صادرات نفت ایران محسوب میشود. تحقق چنین هدفی میتواند به آمریکا و اسرائیل امکان دهد درآمدهای نفتی تهران را بهشدت کاهش دهند و همزمان راهی سیاسی برای خروج از جنگ در اختیار رئیسجمهوری قرار دهند که به گفته این مقام «نیاز دارد نشان دهد تنگه باز است.»
افزایش سطح نگرانی آمریکا و اسرائیل درباره تنگه هرمز با تازهترین تلاش ترامپ برای جهتدهی به روند جنگ در شبکههای اجتماعی نیز برجسته شد.
او در پلتفرم «تروث سوشال» نوشت: «اگر ایران ظرف ۴۸ ساعت از همین لحظه، تنگه هرمز را بهطور کامل و بدون تهدید باز نکند، ایالات متحده آمریکا نیروگاههای مختلف آن را هدف قرار داده و نابود خواهد کرد — و از بزرگترین آنها شروع میکند!»
در عین حال، تصمیم غیرمعمول ترامپ برای لغو تحریمهای نفتی ایران — که میتواند به دشمن او دسترسی به درآمدی قابلتوجه بدهد — موجب شده شماری از جمهوریخواهان نسبت به مسیر و توجیه این جنگ ابراز نگرانی کنند.
سناتور رند پال از ایالت کنتاکی به بررسی دو قطعنامه مربوط به اختیارات جنگی رأی داده است که در صورت تصویب، ترامپ را ملزم به توقف درگیریها با ایران میکرد؛ هرچند هر دو در رأیگیریهای مقدماتی ناکام ماندهاند. همچنین سناتور لیزا مورکوفسکی از آلاسکا هشدار داده که اعزام نیروهای زمینی میتواند جنگ را «به سطحی کاملاً متفاوت از آنچه در آغاز بهعنوان اعضای کنگره به ما ارائه شده بود» بکشاند.
لیزا مورکوفسکی روز یکشنبه به خبرنگاران گفت: «کنگره شایسته آن است و باید خواستار تعامل بیشتر دولت در خصوص این برنامهها باشد. ما تا امروز چنین چیزی دریافت نکردهایم.»
تام تیلیس، سناتور جمهوریخواه از کارولینای شمالی، نیز روز یکشنبه در گفتوگو با شبکه ABC اظهار داشت: «این واقعاً یک مشکل جدی است» که او و دیگران از هدف ایالات متحده اطلاع ندارند، بهویژه اگر پنتاگون همچنان درخواست خود از کنگره برای تأمین بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار بودجه جنگ را دنبال کند.
در مقابل، برخی دیگر از جمهوریخواهان، ترامپ را به ادامه مسیر تشویق کردهاند.
لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه از کارولینای جنوبی و از متحدان رئیسجمهور، در برنامه «فاکس نیوز ساندی» گفت که به ترامپ توصیه میکند: «چند هفته دیگر ادامه بده. جزیره خارک را بگیر، جایی که تمام منابع تولید نفت آنهاست. کنترل آن جزیره را در دست بگیر. بگذار این رژیم بهتدریج از پا درآید.»
ایران با بهرهگیری از مجموعهای از تسلیحات متعارف و توانمندیهای نامتقارن، تردد کشتیها از تنگه هرمز را تقریباً متوقف کرده است؛ بهگونهای که از حدود ۱۳۰ نفتکش در روز در زمان صلح، اکنون تنها تعداد اندکی با مجوز مقامات ایرانی اجازه عبور دارند.
حملات آمریکا مواضع ایران در امتداد این آبراه خلیج فارس را هدف قرار داده و سکویهای پرتاب موشک، شناورهای مظنون به مینگذاری و قایقهای کوچک تندرو که قادر به نزدیک شدن سریع به نفتکشهای آسیبپذیر هستند را منهدم کرده است — اما این اقدامات تأثیر چندانی در کاهش وضعیت شبهتعطیلی تردد نفتکشها نداشته است.
مقامهای اسرائیلی میگویند آنچه بهعنوان تردید آمریکا در اعزام کشتیهای خود به داخل تنگه تلقی میشود و نیز تلاشهای ترامپ برای واگذاری این مأموریت به متحدان اروپایی یا چین، نشاندهنده میزان خطر و پیچیدگی این عملیات است. یکی از مقامهای ارشد پیشین امنیتی اسرائیل گفت: «اینکه آنها با کندی به سمت هرمز حرکت میکنند نشان میدهد موضوع پیچیدهتر از آن چیزی است که انتظار میرفت.»
به گفته مقامها، هرگونه تلاش برای تأمین امنیت تنگه هرمز عمدتاً بر عهده ایالات متحده خواهد بود، بهدلیل توانمندیهای دریایی و تجربه فرماندهان آن. دریادار برد کوپر، که هدایت عملیات جنگی را بهعنوان فرمانده ستاد مرکزی ایالات متحده بر عهده دارد، پیشتر فرمانده ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا بوده است؛ ناوگانی که کل منطقه خلیج فارس در حوزه مسئولیت آن قرار دارد.
تنگه هرمز
با این حال، عملیاتی برای بازگرداندن تردد تجاری در تنگه میتواند دستکم چند هفته به طول انجامد، نیروهای آمریکایی را در معرض خطر قرار دهد و ناوهای جنگی آمریکا را در برابر حملات از مواضع پنهان ساحلی، مینهای زیرآبی و پهپادهایی که از هوا یا سطح آب حرکت میکنند آسیبپذیر سازد. باز نگه داشتن این مسیر ممکن است مستلزم اختصاص منابع نظامی و اطلاعاتی آمریکا برای مأموریتهای اسکورت و پایش تهدیدات برای مدتی نامعلوم باشد — و هرگونه حمله موفق از سوی ایران میتواند موجب هراس در بازارهای انرژی و صنعت کشتیرانی شود.
توانایی گروههای مسلح حوثی در یمن برای ایجاد مزاحمت برای کشتیهای عبوری در سالهای اخیر، دشواری تأمین امنیت مسیرهای کشتیرانی تجاری را حتی زمانی که تهدید از سوی یک نیروی نیابتی با منابعی بهمراتب کمتر از ایران باشد، برجسته کرده است.
در محل اصابت موشک بالستیک ایران در شهر عراد، یک گروهبان ارتش اسرائیل که با یک سگ زندهیاب کار میکرد و بهدلیل نداشتن مجوز صحبت با رسانهها نخواست نامش فاش شود، گفت این جنگ «ناامیدکننده» است، زیرا «گاهی آرام است و ناگهان دیگر نیست… بنابراین باید همیشه صددرصد آماده بود.»
داوید ازران، ۵۴ ساله، گفت این موشک در فاصله حدود ۱۰ متری خانهاش اصابت کرده، در حالی که همسر و پسرش در پناهگاه بودند. او در حالی که پابرهنه در میان ویرانههای بخش تخریبشده خانهاش ایستاده و اسلحهای بر دوش داشت، گفت: «آنها نمیتوانند ما را شکست دهند. ما دوباره میسازیم، قویتر و بهتر.»
رئیس مجلس ایران در شبکه اجتماعی ایکس مدعی شد که اگر اسرائیل نتواند موشکها را در دیمونا رهگیری کند، «از نظر عملیاتی نشانه ورود به مرحله جدیدی از نبرد است… آسمان اسرائیل بیدفاع است.»
نداو شوشانی، سخنگوی بینالمللی ارتش اسرائیل، پس از این حملات به خبرنگاران گفت که اسرائیل طی ۲۲ روز جنگ و در حالی که ایران بیش از ۴۰۰ موشک بالستیک شلیک کرده، «نرخ رهگیری موفق ۹۲ درصدی» داشته است. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، نیز در بازدید از محل اصابت گفت ایران «تمام جهان را به خطر میاندازد» و از رهبران جهان پرسید: «دیگر منتظر چه هستید… کجا هستید؟»
در همین حال، اسرائیل و ایالات متحده به بمباران ایران ادامه دادهاند. به گفته وزارت بهداشت ایران، حدود ۱۵۰۰ نفر، از جمله ۲۰۸ کودک، در این کشور کشته شدهاند. در لبنان نیز، وزارت بهداشت عمومی اعلام کرد که حملات اسرائیل از دوم مارس تاکنون دستکم ۱۰۲۹ کشته بر جای گذاشته است.
نبرد برای کنترل تنگه هرمز عمدتاً بهعنوان مسئلهای مرتبط با امنیت انرژی و اقتصاد جهانی مطرح شده است، چرا که یکپنجم از عرضه نفت و گاز طبیعی جهان از این گذرگاه عبور میکند.
با این حال، نتیجه تحولات در هرمز پیامدهای راهبردی دیگری نیز برای اسرائیل دارد؛ جایی که مقامهای امنیتی بهطور فزاینده انتظار دارند نیاز به انجام حملات بعدی علیه ایران حتی پس از پایان رسمی این درگیری نیز ادامه یابد.
مقامهای اسرائیلی گفتهاند در صورتی که آمریکا یا اسرائیل نشانههایی از تلاش ایران برای بازسازی برنامه موشکهای بالستیک خود — که در هفتههای اخیر بر اثر صدها حمله تضعیف شده — یا تلاش برای بازیابی اورانیوم دفنشده بهمنظور توسعه سریع سلاح هستهای مشاهده کنند، چنین اقداماتی را ضروری خواهند دانست.
به گفته این مقامها، در صورتی که ایران دیگر قادر به هدف قرار دادن کشتیها در تنگه هرمز یا حمله موشکی به همسایگان خود در خلیج فارس نباشد، اسرائیل با محدودیتهای اندکی برای اجرای چنین حملاتی مواجه خواهد بود.
آموس یادلین، رئیس پیشین سازمان اطلاعات نظامی ارتش اسرائیل، گفت: «اما اگر ایران بتواند هرمز را مسدود کند، یک ابزار بازدارنده در اختیار دارد» که میتواند از آن برای تلافی و بسیج مخالفت جهانی استفاده کند.
این نگرانی در شرایطی افزایش یافته که خوشبینی اولیه نسبت به حملات آغازین — که به کشته شدن آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، و بخش عمدهای از حلقه نزدیک او انجامید و امیدهایی درباره فروپاشی نظام ایجاد کرد — جای خود را به ارزیابیهای واقعبینانهتر درباره توان ماندگاری این نظام داده است.
به گفته مقامهای امنیتی آمریکا و اسرائیل، رهبر جدید منصوبشده، مجتبی، فرزند ۵۶ ساله خامنهای، زخمی، در انزوا و نسبت به پیامهایی که به او منتقل میشود، بیپاسخ است. با این حال، مقامهای اسرائیلی میگویند روحانیون باقیمانده و فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی همچنان کنترل خود بر کشور را تثبیت کردهاند.
در نشانهای از موضعگیری قاطع، سپاه پاسداران — بهعنوان نیروی اصلی نظامی ایران — در بیانیهای در روز جمعه اعلام کرد که «بیصبرانه در انتظار» ورود تفنگداران دریایی آمریکا است و آماده است «نمایی نزدیک از شگفتیهای دریایی» به آنها نشان دهد؛ به گزارش خبرگزاری نیمهرسمی مهر.
بسته شدن مؤثر تنگه هرمز از سوی ایران، تنشها میان تهران و همسایگان خلیج فارس را که بیشترین آسیب را از حملات ایران متحمل شدهاند، تشدید کرده است؛ کشورهایی که با وجود محکوم کردن اقدامات ایران، عمدتاً رویکردی تدافعی اتخاذ کرده و از اقداماتی که ممکن است به تشدید درگیری بینجامد، پرهیز کردهاند.
با این حال، چندین کشور حوزه خلیج فارس در روزهای اخیر نشانههایی بروز دادهاند که حاکی از نزدیک شدن صبرشان به نقطه پایان است.
عبدالخالق عبدالله، استاد علوم سیاسی از امارات متحده عربی، گفت: «تنگه هرمز یک آبراه بینالمللی است و ایران آن را به گروگان گرفته است. جهان باید برای بازپسگیری آن از یک رباینده، متحدتر و قاطعتر عمل کند.»
او تأکید کرد که آمریکا و اسرائیل آغازگر این جنگ بودهاند و امارات قصد ندارد وارد کارزار نظامیای شود که تلاش کرده از آن اجتناب کند. با این حال، اشاره کرد که امارات روز شنبه اعلام کرده به ائتلافی از کشورها پیوسته که بسته شدن تنگه را محکوم کرده و «آمادگی خود را برای مشارکت در تلاشهای مناسب بهمنظور تضمین عبور ایمن از تنگه» اعلام کردهاند.
شاهزاده فیصل بن فرحان آل سعود، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، نیز روز پنجشنبه در یک نشست خبری به ایران هشدار داد که عربستان و دیگر کشورهای خلیج فارس «توانمندیها و ظرفیتهای بسیار قابلتوجهی» دارند و «صبر عربستان نامحدود نیست.»
روز شنبه، وزارت امور خارجه عربستان اعلام کرد که وابستگان نظامی ایران و چهار تن دیگر از کارکنان سفارت این کشور را اخراج میکند. یک منبع آگاه در خلیج فارس که بهدلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، گفت: «کشورهای خلیج از ابتدا با این جنگ مخالف بودند، اما ایران در حال عبور از تمام خطوط قرمز است. اکنون ممکن است خلیج آماده باشد تا انتها پیش برود.»
در روز یکشنبه و در پی تهدید ترامپ، خبرگزاری مهر به کشورهای خلیج فارس هشدار داد که «با برق خداحافظی کنند» و نقشهای از نیروگاههای برق در امارات، قطر، کویت و سواحل خلیج فارس منتشر کرد.