خط مقدم اوکراین آزمایشگاهی برای نوآوری پهپادی
هانا آرهیرووا / آسوشیتدپرس / ۲۲ مارس ۲۰۲۶
هوای شب در شرق اوکراین خنک و دلپذیر است و انبوهی از ستارگان بالای سر گروه کوچکی از سربازان پراکندهاند که در حال رصد پهپادهای شاهدِ طراحیشده توسط ایران هستند؛ پهپادهایی که روسیه آنها را بهصورت موجی به پرواز درمیآورد.
چنین تیمهایی در سراسر کشور مستقر شدهاند؛ بخشی از تلاشی که بهطور مداوم در حال تحول است و هدف آن مقابله با مهمات سرگردان کمهزینهای است که به یکی از مرگبارترین سلاحهای جنگهای مدرن تبدیل شدهاند — از اوکراین تا خاورمیانه.
گروهی از تیپ ۱۲۷ در حالی که منتظرند، پهپادهای رهگیر دستساز خود را نیز آزمایش و تنظیم دقیق میکنند و بهدنبال نقصهایی میگردند که ممکن است هنگام ظهور تهدید وزوزکننده عملکرد آنها را مختل کند. زمانی که پهپادهای شاهد برای نخستین بار در پاییز ۲۰۲۲ ظاهر شدند، اوکراین ابزارهای اندکی برای مقابله با آنها داشت. اما امروز، تیمهای پهپادی با فناوریهایی که پیوسته در حال تطبیق هستند، آنها را در آسمان رهگیری میکنند.
در سالهای اخیر، بازار داخلی پهپادهای رهگیر در اوکراین رشد چشمگیری داشته و بازیگران مهمی را بهوجود آورده است که محصولات خود را در نمایشگاههای بینالمللی تسلیحات عرضه میکنند. اما تنها در خط مقدم جبهه است که تیمهای کوچک به آزمایشگاههای نوآوری سریع نظامی تبدیل شدهاند — فناوریای برخاسته از نیازهای میدانی که اکنون توجه بینالمللی را به خود جلب کرده است.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، میگوید متحدان ایالات متحده در خاورمیانه برای دریافت کمک در دفاع در برابر پهپادهای ایرانی به اوکراین مراجعه کردهاند؛ همان نوع پهپادهایی که روسیه در طول این جنگ چهار ساله دهها هزار فروند از آنها را بهکار گرفته است.
ایران نیز از همین پهپادها در پاسخ به حملات مشترک آمریکا و اسرائیل استفاده کرده و در برخی موارد، سامانههای دفاع هوایی بسیار پیشرفتهترِ ساخت غرب را تحت فشار قرار داده است — امری که نیاز به راهکارهای ارزانتر و انعطافپذیرتر را برجسته میکند.
یکی از خلبانان تیپ ۱۲۷، در حالی که پس از بررسیهای پیش از پرواز پشت مانیتور خود نشسته بود، گفت: «اینطور نبود که یک روز بنشینیم و تصمیم بگیریم با پهپاد بجنگیم. ما این کار را کردیم چون چیز دیگری نداشتیم.»
جنگ پهپادی چگونه آغاز شد
لحظاتی پیش، این خلبان، پهپاد رهگیر خود را با دقت فرود آورد تا از آسیب دیدن آن جلوگیری کند. او به شرط ناشناس ماندن صحبت کرد، زیرا مقررات نظامی اجازه نمیدهد نامش ذکر شود.
هرچند این پهپادها برای یکبار مصرف طراحی شدهاند، محدودیت منابع باعث شده نیروهای اوکراینی تلاش کنند هر ابزار را حفظ کنند و حتی پهپادهای یکبار مصرف را دوباره بهکار گیرند تا ضعفهایشان را بررسی و بهبود دهند.
او گفت: «فقط تصور کنید — یک موشک پاتریوت حدود ۲ میلیون دلار قیمت دارد، اما اینجا یک هواپیمای کوچک داریم که حدود ۲۲۰۰ دلار میارزد. اگر هم به هدف نخورد، میتوانم آن را فرود بیاورم، کمی تعمیرش کنم و دوباره به پرواز بفرستم. تفاوت عظیم است. و تأثیر؟ اصلاً کمتر نیست.»
تیپ ۱۲۷ اوکراین در حال ساخت یک واحد دفاع هوایی است که بر محور تیمهای پهپاد رهگیر شکل گرفته — مدلی که بهطور فزاینده در سراسر ارتش در حال گسترش است.
رهبری این تلاش را یک کاپیتان ۲۷ ساله بر عهده دارد که پیشتر در یگانی دیگر خدمت کرده و در آنجا نیز به سازماندهی سیستمی مشابه کمک کرده بود. او نیز بهدلیل مقررات نظامی به شرط ناشناس ماندن صحبت کرد.
او بهخوبی لحظهای را به یاد دارد که حدود دو سال پیش همهچیز تغییر کرد. به گفته او، مأمور شده بود گروهی از سربازان را برای رهگیری پهپادهای شناسایی روسیه با استفاده از موشکهای پدافند هوایی دوشپرتاب هدایت کند.
این روش خیلی زود ناکارآمدی خود را نشان داد. به گفته او، پهپادهای چابک مجهز به دوربین بهراحتی میتوانستند از سلاحهای کندتر و کمانعطافتر فرار کنند.
این افسر جوان که مصمم بود راهحل بهتری بیابد، شروع به جستوجوی گزینههای جایگزین کرد و از دیگر سربازان و داوطلبان حامی جبهه کمک گرفت.
پاسخ در نهایت ساده بود: یک پهپاد دیگر.
او هنوز روزی را به یاد دارد که یک پهپاد شناسایی «اورلان» روسی بر فراز موضعی اوکراینی معلق مانده و مختصات را برای هدایت آتش توپخانه روسیه ارسال میکرد. یکی از خلبانان یگان او با استفاده از یک پهپاد دیگر آن را سرنگون کرد.
او گفت: «آن لحظه بود که فهمیدم — این یک جنگ پهپادی است. آغاز شده بود. ما مدتی بود به سمتش حرکت میکردیم، اما آن لحظهای بود که خودم با چشم دیدم.»
آنها هرگز لاشه «اورلان» را پیدا نکردند؛ پهپادی که هنگام سقوط سوخته بود.
سرنگونی شاهدها
چالش دیگری خیلی زود پدیدار شد: چگونه میتوان صدها پهپاد سریع و مقاوم «شاهد» را که بسیار فراتر از خط مقدم پرواز میکنند، رهگیری کرد؟
جستوجوی این کاپیتان جوان برای یافتن راهحل، او را به تیپ ۱۲۷ در خارکیف و همکاری با یک شرکت دفاعی محلی رساند. تلاش مشترک آنها به ساخت پهپادهای رهگیرِ شبیه هواپیما انجامید که قادرند با سرعت پهپادهای شاهد رقابت کنند.
خارکیف فقط محل کار آنها نیست — جایی است که خانوادههایشان نیز زندگی میکنند؛ شهری که بهطور منظم هدف حملات شاهد قرار میگیرد.
همکاری با این شرکت به سربازان اجازه میدهد پهپادهای رهگیر را در شرایط واقعی آزمایش کنند و با دریافت بازخورد مستقیم، فناوری را بهسرعت بهبود دهند.
پهپاد «اسکایاسترایکر» این شرکت با سامانههای رهگیر شناختهشدهتری مانند «استینگ» یا «پی۱-سان» تفاوت دارد؛ سامانههایی که بر پایه پهپادهای دید اولشخص (FPV) اصلاحشده ساخته شدهاند. در عوض، این پهپاد بیشتر شبیه یک هواپیمای کوچک بالدار است که میتواند مدت طولانیتری در هوا بماند.
مدیر این شرکت که به دلایل امنیتی نام خود و شرکت را فاش نکرد، گفت: «بله، این یک تلاش مشترک است.»
او افزود: «فقط ساختن کافی نیست. باید کار کند — آن هم درست — و مأموریتهای واقعی رزمی را انجام دهد. به همین دلیل ارتباط با ارتش بسیار مهم است. آنها بازخورد میدهند و هر بار به ما کمک میکنند آن را بهتر کنیم.»
نقش نهادهای غیرانتفاعی و داوطلبان
در اوکراین، این همکاری اغلب فراتر از ارتش و تولیدکنندگان میرود. داوطلبان معمولاً بهعنوان واسطه میان این دو عمل میکنند و حتی گاهی به یافتن یکدیگر کمک میکنند.
بنیاد «بازگشت زنده» — یک اندیشکده و نهاد خیریه غیرانتفاعی که برای تجهیز نیروهای اوکراین کمک مالی جمعآوری میکند — در تابستان ۲۰۲۴ پروژهای با نام «درونوپاد» (بهطور تقریبی «سقوط پهپاد») راهاندازی کرد.
این ایده از گزارشهای میدانی شکل گرفت که نشان میداد خلبانان پهپادهای FPV گاهی موفق میشوند اهداف هوایی را رهگیری و منهدم کنند — موارد اولیهای که به شکلگیری تلاشها برای مقابله با شاهدها کمک کرد.
تاراس تیموچکو، مسئول این پروژه، گفت: «در آن زمان مشخص نبود که آیا این یک راهحل قابل گسترش است یا فقط مواردی پراکنده. هدف ما این بود که آن را به یک سیستم تبدیل کنیم — کمک به یگانهایی که نخستین موفقیتها را کسب کرده بودند تا توانایی خود را توسعه دهند و آنچه به دست آورده بودند را گسترش دهند.»
این بنیاد با تولیدکنندگان پهپاد همکاری کرد تا بهتر بفهمد سربازان به چه سامانههایی نیاز دارند. با پیشرفت پروژه، تواناییهای پهپادهای رهگیر نیز تکامل یافت.
تیموچکو گفت: «در مقطعی آنها توانستند به سرعتی بیش از ۲۰۰ کیلومتر در ساعت برسند، که امکان رهگیری اهدافی مانند شاهدها در هوا را فراهم کرد.»
این تیم بازار بهسرعت در حال رشد پهپادها را از نزدیک زیر نظر داشت. به گفته او، یکی از عوامل کلیدی تضمین همکاری نزدیک میان تولیدکنندگان و ارتش بود تا مهندسان بتوانند بهسرعت بازخورد آزمایشهای میدانی را دریافت کنند.
او گفت: «همیشه عمل و واکنش متقابل وجود دارد.» و افزود که هر دو طرف روشهایی برای مقابله با پهپادهای دشمن توسعه میدهند و فناوری خود را برای خنثی کردن پاسخ طرف مقابل بهبود میبخشند. «این چرخه است که تکامل جنگ پهپادی را پیش میبرد.»
به گفته او، خود فناوری چندان دشوار برای کپیبرداری نیست؛ ارزش واقعی در نحوه استفاده از آن و تجربه خلبانانی است که یاد گرفتهاند چگونه آن را بهطور مؤثر به کار بگیرند.
تیموچکو درباره روزهای اولیه پهپادهای رهگیر گفت: «بسیاری نسبت به این فناوری تردید داشتند. برخی فکر میکردند کار نخواهد کرد و روسها ظرف یک ماه راههای مقابله را پیدا میکنند و این پهپادها بیفایده میشوند.»
اما نزدیک به دو سال بعد، نتایج چیز دیگری را نشان میدهد.
او گفت: «خیلیها آن را پدافند هوایی برای فقرا مینامیدند. اما معلوم شد که پدافند هوایی برای فقرا گاهی میتواند از پدافند هوایی برای ثروتمندان هم مؤثرتر باشد.»