باراک راوید / اکسیوس
سازمان سیا، موساد و دیگر نهادهای اطلاعاتی در سراسر جهان روز جمعه و همزمان با نوروز، تحولات را زیر نظر داشتند تا ببینند آیا مجتبی خامنهای، رهبر جدید جمهوری اسلامی، از سنت پدرش پیروی خواهد کرد و پیام سال نو صادر میکند یا نه.
نکته مهم: وقتی این تعطیلات تنها با انتشار یک بیانیه مکتوب از سوی مجتبی سپری شد، ابهامها درباره وضعیت جسمانی، محل حضور و نقش او در مدیریت جنگ ایران بیشتر شد.
اینکه مجتبی در سایه باقی مانده، چندان هم غیرمنتظره نیست. اسرائیل پس از کشته شدن پدرش بهصراحت اعلام کرده که مجتبی اکنون در صدر فهرست اهداف ترور قرار دارد.
پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، نیز مدعی شده است که مجتبی در حملهای که به کشته شدن پدرش انجامید «مجروح و احتمالاً دچار تغییر شکل ظاهری» شده است.
اما پس از سه هفته سکوت — حتی بدون انتشار یک پیام ویدئویی از پیش ضبطشده — سکوت مجتبی بیش از پیش معنادار شده است.
ایالات متحده و اسرائیل اطلاعاتی در اختیار دارند که نشان میدهد مجتبی هنوز زنده است؛ از جمله شواهدی مبنی بر تلاش مقامهای ایرانی برای تنظیم دیدارهای حضوری با او (که به دلیل نگرانیهای امنیتی موفقیتآمیز نبوده است).
ابهام درباره وضعیت مجتبی در چندین جلسه توجیهی اطلاعاتی برای رئیسجمهور ترامپ مطرح شده است. به گفته یک مقام آمریکایی، تیم امنیت ملی ترامپ همچنان در تلاش است ارزیابی کند که واقعاً چه کسی در تهران زمام امور را در دست دارد.
یک مقام ارشد اسرائیلی به اکسیوس گفت: «هیچ مدرکی نداریم که نشان دهد او واقعاً دستور میدهد.»
یک مقام آمریکایی نیز گفت: «این وضعیت بهشدت عجیب است. ما فکر نمیکنیم ایرانیها چنین زحمتی کشیده باشند که یک فرد مرده را بهعنوان رهبر انتخاب کنند، اما در عین حال هیچ مدرکی نداریم که نشان دهد او عملاً سکان را به دست گرفته است.»
مرور سریع: در تاریخ ۹ مارس، پس از آنکه جریان تندرو از او حمایت کرد، مجتبی بهعنوان رهبر جمهوری اسلامی معرفی شد تا جانشین پدرش شود.
واکنش علنی او تنها به یک بیانیه مکتوب در تلگرام، سه روز بعد، محدود شد؛ امری که گمانهزنیها درباره شدت جراحاتش در حمله اسرائیل به محل اقامت پدرش را تشدید کرد.
سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل، علی لاریجانی، مسئول امنیتی، را رهبر عملی (de facto) ایران میدانستند — تا اینکه اسرائیل او را سهشنبه گذشته ترور کرد.
دونالد ترامپ روز جمعه گفت: «رهبرانشان همه از بین رفتهاند. لایه بعدی رهبران هم از بین رفتهاند. و لایه بعدی هم عمدتاً از بین رفته است. حالا دیگر کسی نمیخواهد آنجا رهبر باشد. ما به مشکل خوردهایم. میخواهیم با آنها صحبت کنیم اما کسی نیست که با او حرف بزنیم. البته میدانید چیست؟ ما از این وضعیت راضی هستیم.»
مقامهای اسرائیلی مدعیاند که رهبران ارشد ایران اکنون مانند افراد تحت تعقیب عمل میکنند — میان خانههای امن جابهجا میشوند و از ارتباطات دیجیتال پرهیز دارند.
خبر اصلی: کانال تلگرام مجتبی پیام مکتوبی به مناسبت نوروز منتشر کرد که در آن خواستار وحدت شده بود و چند عکس از رهبر جدید نیز منتشر کرد.
یک مقام آمریکایی گفت سیا در حال بررسی این موضوع است که آیا این تصاویر جدید هستند یا نه.
این مقام همچنین اشاره کرد که مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، با وجود تهدیدهای امنیتی علیه خود، پیام ویدئویی نوروزی منتشر کرد.
او افزود: «انتظار داشتیم دستکم به شکلی از مجتبی هم چیزی ببینیم. او از این فرصت و سنت استفاده نکرد. این یک علامت هشدار جدی است.»
بررسی واقعیت: راز زیمت، مدیر برنامه ایران در مؤسسه مطالعات امنیت ملی در تلآویو، گفت هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد مجتبی قادر به انجام وظایفش نیست، حتی اگر جراحات و ملاحظات امنیتی مانع از اعمال کامل اختیاراتش شود.
او افزود: «در شرایط استثنایی کنونی، نباید انتظار حضور علنی او را داشت. حتی ممکن است جراحتش اجازه انتشار یک پیام ویدئویی ضبطشده را هم ندهد، تا شدت وضعیتش برای افکار عمومی آشکار نشود.»
پشت صحنه: جان راتکلیف، رئیس سیا، و ژنرال جیمز آدامز، رئیس آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا، روز پنجشنبه در جلسهای محرمانه در برابر کمیته اطلاعات مجلس نمایندگان شهادت دادند که حکومت ایران با بحران عمیق فرماندهی و کنترل مواجه است، اما نشانهای از فروپاشی قریبالوقوع وجود ندارد. این موضوع را سه منبع آگاه تأیید کردهاند.
دو مقام ارشد اسرائیلی مدعی شدند که ترور لاریجانی خلأ قدرت را گسترش داده و این خلأ عمدتاً توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پر شده است.
ظهور مجتبی نیز بهدلیل روابط نزدیک او با سپاه پاسداران ممکن شد؛ نهادی که نفوذ گستردهای در اقتصاد، سیاست و امنیت ایران دارد و به گفته مقامهای اسرائیلی، اکنون عملاً کشور را اداره میکند.
یک مقام ارشد عرب به اکسیوس گفت: «سپاه در حال تسلط بر ایران است و آنها خطرناکاند. بهشدت ایدئولوژیک هستند و آمادهاند بمیرند و به خامنهایِ پدر بپیوندند.»
آنچه باید زیر نظر داشت: راتکلیف و آدامز در این جلسه تأکید کردند که هنوز خیلی زود است که بتوان گفت آیا حکومت ایران میتواند از جنگ و از دست دادن شمار زیادی از رهبران ارشد خود جان سالم به در ببرد یا نه.
اسرائیل آشکارا اعلام کرده که فراهم کردن زمینه برای تغییر رژیم یکی از اهداف جنگی آن است.
یک مقام ارشد اسرائیلی گفت: «ما فکر میکنیم هرچه فشار خارجی را افزایش دهیم، فشار داخلی هم بیشتر میشود. هرچه این روند ادامه پیدا کند، احتمال فروپاشی رژیم بیشتر خواهد شد.»
در مقابل، برخی منتقدان جنگ استدلال میکنند که حذف نسل قدیم رهبران تنها راه را برای روی کار آمدن چهرههای تندروتر — مانند خود مجتبی — هموار میکند.