امیلی باومگارتنر و پارین بهروز / نیویورک تایمز / ۱۰ مارس ۲۰۲۶
اندکی پس از آنکه تودههای تیره دود بامداد یکشنبه بر فراز تهران شروع به فرونشستن کرد، ساکنان شهر پدیدهای عجیب را مشاهده کردند: باران سیاه. برخی نیز گزارش دادند که لایهای ضخیم و چرب، شبیه رنگ، روی خودروها و بام خانههایشان نشسته است.
سپس علائمی مانند میگرن، سرگیجه و سرفه ظاهر شد.
کارشناسان سلامت چندان شگفتزده نشدند. درست پیش از آن، انبارهای سوخت ایران هدف حمله قرار گرفته بودند؛ در حالی که نیروهای آمریکایی و اسرائیلی کارزار خود علیه دولت ایران را تشدید کرده بودند.
جاناتان لِوی، رئیس بخش سلامت محیطزیست در دانشکده بهداشت عمومی دانشگاه بوستون، این وضعیت را «یادآور» جنگ نخست خلیج فارس دانست؛ زمانی که سوختن میادین نفتی کویت طیف گستردهای از پیامدهای بهداشتی را به دنبال داشت.
تنها یک روز پس از حملات در تهران، اثرات سلامت آن در فاصلهای دور از محل انبارهای سوخت نیز احساس میشد. یکی از ساکنان به نیویورک تایمز گفت صبح با آسمانی کاملاً سیاه از خواب بیدار شده و بیرون رفته است. او گفت وقتی به خانه بازگشت، صورتش میخارید و با «نقطههای سیاه» پوشیده شده بود.
ساکن دیگری از تهران گفت که تنها پس از ۱۵ دقیقه حضور در خودرو دچار سوزش چشم و گرفتگی مجاری تنفسی شد. او گفت: «تقریباً انگار در هوا گاز اشکآور پخش شده است. جنگ به درون گلوهای ما رسیده است.»
به گفته مارشا ویلز-کارپ، پژوهشگر دانشکده بهداشت عمومی بلومبرگ در دانشگاه جانز هاپکینز که بر عوامل محیطی مؤثر بر بیماریها تمرکز دارد، سوختن نفت مقادیر عظیمی دیاکسید کربن آزاد میکند. این گاز به سرعت جای اکسیژن را میگیرد؛ به همین دلیل افرادی که نزدیک محل آتشسوزی هستند اغلب نشانههای اولیه خفگی را نشان میدهند. ضربان قلب افزایش مییابد، تنفس سریعتر میشود و افراد ممکن است دچار سردرد، سرگیجه و احساس شدید کمبود هوا شوند.
کارشناسان میگویند ذرات تیرهای که مانند باران از آسمان فرومیریختند از ذرات بسیار ریزی موسوم به PM2.5 تشکیل شده بودند؛ از جمله «کربن سیاه» که رنگ تیره این آلودگی را ایجاد میکند. علاوه بر آن، انواع دیگری از سموم نیز آزاد شدهاند: ترکیبات سرطانزایی موسوم به هیدروکربنهای آروماتیک چندحلقهای؛ گازهایی مانند دیاکسید گوگرد و اکسیدهای نیتروژن؛ و فلزات سنگینی همچون سرب، آرسنیک و جیوه — که همگی در میان ده ماده شیمیایی اصلی مورد نگرانی برای سلامت عمومی از نظر سازمان جهانی بهداشت قرار دارند.
دکتر لِوی گفت حتی پس از فرونشستن این قطرات، مجموعهای از مواد شیمیایی خطرناک همچنان در هوا معلق باقی میمانند؛ بسیاری از آنها با بیماریهای قلبی و ریوی، سرطانها و اختلالات شناختی مانند مشکلات رشد عصبی و بیماری آلزایمر مرتبط هستند.
در کوتاهمدت، تحریک پوست و چشم واکنشهای شایعی در برابر این سموم هستند. به گفته دکتر ویلز-کارپ، بسیاری از افراد همچنین شروع به سرفه میکنند؛ مکانیسمی دفاعی که «با تنگ کردن مجاری تنفسی تلاش میکند مانع ورود این مواد به بدن شود.»
ترکیبات موجود در هوا همچنین میتوانند از طریق پیاز بویایی در بالای حفره بینی وارد بدن شوند؛ مسیری که مستقیماً به مغز میرسد.
حتی افرادی که از محل آتشسوزی دور هستند نیز ممکن است دچار تنگ شدن رگهای خونی در مغز شوند؛ حالتی که میتواند به سرگیجه منجر شود.
به گفته کارشناسان، اثرات بلندمدت به مدت زمان و شدت مواجهه با آلودگی بستگی دارد. بیشترین نگرانی درباره کودکان، سالمندان و افرادی است که پیشتر دچار بیماریهای قلبی یا ریوی بودهاند. زنان باردار و جنینها نیز بهویژه در برابر این مواد شیمیایی آسیبپذیرند؛ زیرا این ترکیبات میتوانند جفت را دچار التهاب کنند.
برای افرادی که درگیر یک درگیری نظامی هستند، خطرات سلامت ممکن است حتی بیشتر شود. استرس و تروما میتوانند سیستم ایمنی بدن را تضعیف کنند و دسترسی به خدمات درمانی نیز ممکن است محدود باشد. دکتر لِوی گفت: «این اتفاق در خلأ رخ نمیدهد.»
این تهدید ممکن است به ایران محدود نماند.
مقامهای هواشناسی پاکستان هشدار دادهاند که باد ممکن است آلودگیها را از ایران به آن سوی مرز منتقل کند. همچنین مدیرکل سازمان جهانی بهداشت در بیانیهای درباره احتمال آلودگی مواد غذایی و منابع آب هشدار داده است.
کارشناسان میگویند افرادی که امکان دور شدن از آلودگی را ندارند باید در فضای بسته بمانند، تمام پنجرهها را ببندند و در صورت امکان از ماسک و سیستمهای تصفیه هوا استفاده کنند.
دکتر لِوی اذعان کرد که انجام این توصیهها ممکن است آسان نباشد. او گفت: «ما میدانیم ارائه چنین توصیههایی به مردمی که در میانه جنگ زندگی میکنند، بسیار دشوارتر است.»