پشت پرده طرح ترور علی خامنهای
مهول سریواستاوا در استانبول
جیمز شاتر در اورشلیم
نری زیلبر در تلآویو
فایننشال تایمز / ۲ مارس ۲۰۲۶
زمانی که محافظان و رانندگان آموزشدیده و وفادارِ مقامهای ارشد ایرانی برای انجام وظیفه به نزدیکی خیابان پاستور در تهران میآمدند — جایی که آیتالله علی خامنهای روز شنبه در یک حمله هوایی اسرائیل کشته شد — اسرائیلیها در حال نظارت بودند.
به گفته دو منبع آگاه، تقریباً تمامی دوربینهای ترافیکی تهران سالها پیش هک شده بودند و تصاویر آنها پس از رمزگذاری، به سرورهایی در تلآویو و جنوب اسرائیل منتقل میشد.
به گفته یکی از این افراد، یکی از دوربینها زاویهای داشت که بهویژه بسیار کارآمد بود؛ بهگونهای که امکان تشخیص محل پارک خودروهای شخصی این افراد را فراهم میکرد و دریچهای به بخشی روزمره از عملکرد مجموعهای بهشدت حفاظتشده میگشود.
الگوریتمهای پیچیده، جزئیات بیشتری به پروندههای اعضای این تیمهای حفاظتی میافزودند؛ از جمله نشانی محل سکونت، ساعات شیفت کاری، مسیرهای رفتوآمد به محل کار و مهمتر از همه، اینکه معمولاً مسئول حفاظت و جابهجایی چه کسی بودند. این روند، آنچه مأموران اطلاعاتی آن را «الگوی زندگی» مینامند، شکل میداد.
این توانمندیها بخشی از یک کارزار اطلاعاتی چندساله بود که راه را برای ترور آیتالله هموار کرد. این منبع دادههای لحظهای — که یکی از صدها جریان اطلاعاتی مختلف بود — تنها راهی نبود که اسرائیل و سازمان سیا از طریق آن توانستند دقیقاً مشخص کنند که خامنهای ۸۶ ساله چه ساعتی در صبح سرنوشتساز شنبه در دفتر خود حضور خواهد داشت و چه کسانی با او خواهند بود.
همچنین، تنها عامل تعیینکننده این نبود که اسرائیل توانسته بود اجزای منفرد حدود یک دوجین دکل تلفن همراه در اطراف خیابان پاستور را مختل کند؛ بهگونهای که هنگام تماس، تلفنها اشغال به نظر برسند و تیم حفاظت خامنهای نتواند هشدارهای احتمالی را دریافت کند.
یک مقام کنونی اطلاعاتی اسرائیل گفت، مدتها پیش از فرود آمدن بمبها، «ما تهران را همانقدر میشناختیم که اورشلیم را میشناسیم». «و وقتی جایی را به خوبی خیابانی که در آن بزرگ شدهاید بشناسید، کوچکترین مورد خارج از قاعده را تشخیص میدهید.»
این تصویر اطلاعاتی فشرده و دقیق از پایتخت دشمن اصلی، نتیجه گردآوری طاقتفرسای دادهها بود؛ کاری که به لطف توانمندیهای پیشرفته واحد شنود سیگنالی اسرائیل موسوم به یگان ۸۲۰۰، منابع انسانی جذبشده توسط سازمان اطلاعات خارجی موساد و انبوه دادههایی که توسط اطلاعات نظامی تحلیل و در گزارشهای روزانه خلاصه میشد، ممکن شد.
به گفته یک منبع آگاه، اسرائیل از روشی ریاضی موسوم به «تحلیل شبکههای اجتماعی» استفاده کرد تا میلیاردها نقطه داده را بررسی کند، مراکز غیرمنتظره ثقل تصمیمگیری را شناسایی کند و اهداف تازهای برای رصد و ترور بیابد. تمامی این فرایند، به یک خط تولید با محصولی واحد منتهی میشد: اهداف.
ایتای شاپیرا، سرتیپ ذخیره ارتش اسرائیل و کهنهسرباز ۲۵ ساله مدیریت اطلاعات نظامی این کشور، گفت: «در فرهنگ اطلاعاتی اسرائیل، اطلاعات هدفگذاری اساسیترین موضوع تاکتیکی است — این نوع اطلاعات برای امکانپذیر کردن یک راهبرد طراحی میشود.» او افزود: «اگر تصمیمگیرنده به این نتیجه برسد که کسی باید ترور شود، در اسرائیل فرهنگ این است که بگویند: “ما اطلاعات هدفگذاری را فراهم میکنیم.”»
اسرائیل طی دههها، صدها نفر را در خارج از مرزهای خود ترور کرده است؛ از جمله رهبران گروههای مسلح، دانشمندان هستهای، مهندسان شیمی — و همچنین بسیاری از افراد بیگناه که بهطور ناخواسته در این حملات جان باختهاند. با این حال، حتی با کشته شدن چهرهای سیاسی و مذهبی به برجستگی خامنهای، همچنان این پرسش بهطور جدی در داخل و خارج از اسرائیل مطرح است که این استفاده تهاجمی و چنددههای از برتری فناوری و توان فنی تا چه اندازه به دستاوردهای راهبردی عمده منجر شده است.
برتری اطلاعاتی اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه ماه ژوئن گذشته بهطور کامل به نمایش گذاشته شد؛ زمانی که بیش از یک دوجین دانشمند هستهای ایران و مقامهای ارشد نظامی ظرف چند دقیقه و در موج نخست حملات ترور شدند.
این عملیات با از کار انداختن بیسابقه سامانههای پدافند هوایی ایران همراه بود؛ از طریق ترکیبی از حملات سایبری، پهپادهای کوتاهبرد و مهمات دقیق شلیکشده از خارج از مرزهای ایران که رادارهای سامانههای موشکی ساخت روسیه را نابود کردند.
یکی از مقامهای اطلاعاتی گفت: «ما ابتدا چشمانشان را گرفتیم.» هم در جنگ ژوئن و هم اکنون، خلبانان اسرائیلی از نوع خاصی موشک موسوم به «اسپارو» استفاده کردهاند که برخی گونههای آن قادر است هدفی به کوچکی یک میز غذاخوری را از فاصلهای بیش از هزار کیلومتر — خارج از ایران و دور از برد سامانههای پدافند هوایی آن — مورد اصابت قرار دهد.
تمامی جزئیات آخرین عملیات هنوز روشن نیست و برخی از آنها ممکن است هرگز علنی نشوند؛ تا از منابع و روشهایی که همچنان برای ردیابی اهداف دیگر به کار گرفته میشوند، محافظت شود.
اما به گفته بیش از نیمدوجین مقام کنونی و پیشین اطلاعاتی اسرائیل که برای تهیه این گزارش با آنها گفتوگو شده، کشتن خامنهای یک تصمیم سیاسی بود، نه صرفاً یک دستاورد فناورانه.
زمانی که سیا و اسرائیل به این نتیجه رسیدند که خامنهای صبح شنبه در دفتر خود در نزدیکی خیابان پاستور جلسهای برگزار خواهد کرد، فرصت برای کشتن او همراه با بخش بزرگی از رهبری ارشد ایران، بسیار مناسب ارزیابی شد.
آنها بر این باور بودند که اگر جنگ بهطور کامل آغاز میشد، تعقیب و شکار این افراد بسیار دشوارتر میشد؛ چرا که ایرانیها بهسرعت به اقدامات گریز از ردیابی روی میآوردند، از جمله انتقال به پناهگاههای زیرزمینی که در برابر بمبهای اسرائیلی مصون هستند.
دود برخاسته از انفجار محل اقامت خامنهای
خامنهای، برخلاف متحدش حسن نصرالله رهبر حزبالله، در اختفا زندگی نمیکرد. نصرالله سالها از عمر خود را در پناهگاههای زیرزمینی سپری کرده بود و از چندین تلاش اسرائیل برای ترورش جان سالم به در برد، تا آنکه در سپتامبر ۲۰۲۴ جنگندههای اسرائیلی تا ۸۰ بمب بر مخفیگاه او در بیروت فروریختند و او را کشتند.
در عوض، خامنهای در سخنرانیهای عمومی خود گاه درباره احتمال کشته شدنش تأمل کرده و زندگی شخصیاش را در برابر سرنوشت جمهوری اسلامی بیاهمیت جلوه داده بود — حتی برخی کارشناسان ایران گفته بودند که او انتظار «شهادت» را دارد.
با این حال، به گفته یکی از افراد مصاحبهشونده، در زمان جنگ او برخی اقدامات احتیاطی را رعایت میکرد. این فرد گفت: «غیرمعمول بود که او در پناهگاهش نباشد — او دو پناهگاه داشت — و اگر آنجا بود، اسرائیل نمیتوانست با بمبهایی که در اختیار دارد به او دسترسی پیدا کند.»
حتی در ژوئن ۲۰۲۵، در اوج یک جنگ تمامعیار، اسرائیل هیچ تلاش شناختهشدهای برای بمباران خامنهای انجام نداد. در عوض، تمرکز حملات بر فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، پرتابگرهای موشکی و انبارهای تسلیحاتی و همچنین تأسیسات و دانشمندان هستهای ایران بود.
در حالی که دونالد ترامپ طی هفتههای اخیر بارها ایران را به حمله تهدید کرده و یک «ناوگان عظیم» در سواحل آن مستقر کرده بود، قرار بود مذاکرات میان آمریکا و ایران درباره برنامه هستهای جمهوری اسلامی در همین هفته ادامه یابد.
عمان، که نقش میانجی را ایفا میکرد، اعلام کرده بود ایران آماده ارائه امتیازاتی است که میتواند به جلوگیری از جنگ کمک کند و آخرین نشست در روز پنجشنبه گذشته را «ثمربخش» توصیف کرده بود.
رئیسجمهور آمریکا در اظهارات علنی خود گلایه داشت که روند مذاکرات بسیار کند پیش میرود. اما به گفته فردی آگاه از موضوع، ترامپ در محافل خصوصی «از پاسخهای ایران ناراضی» بود — موضوعی که مسیر را برای جنگ هموار کرد.
یک منبع مطلع از عملیات گفت حمله به ایران ماهها در دست برنامهریزی بوده است، اما مقامها پس از آنکه اطلاعات آمریکا و اسرائیل تأیید کرد خامنهای و مقامهای ارشدش صبح شنبه در مجموعه او در تهران جلسه خواهند داشت، طرح خود را تعدیل کردند.
ردیابی اهداف فردی در گذشته کاری طاقتفرسا بود و نیاز به تأییدهای بصری و غربال کردن تأییدهای نادرست داشت؛ اما در سالهای اخیر، گردآوری گسترده دادههای مبتنی بر الگوریتم این فرایند را خودکار کرده است.
با این حال، برای هدفی به اهمیت خامنهای، شکست قابل قبول نبود. دکترین نظامی اسرائیل ایجاب میکند که دو افسر ارشد مستقل، جداگانه و با اطمینان بالا تأیید کنند که هدف در محل مورد نظر حضور دارد و چه کسانی همراه او هستند.
در این مورد، به گفته دو فرد آگاه، اطلاعات اسرائیل بر دادههای شنود سیگنالی از جمله دوربینهای ترافیکی هکشده و نفوذ عمیق به شبکههای تلفن همراه متکی بود. یکی از این افراد گفت این دادهها نشان میداد جلسه با خامنهای طبق برنامه در حال برگزاری است و مقامهای ارشد به محل میروند.
اما آمریکاییها اطلاعاتی حتی ملموستر در اختیار داشتند — یک منبع انسانی — که هر دو فرد آگاه به آن اشاره کردند. سازمان سیا از اظهار نظر در اینباره خودداری کرد.
این امر به جنگندههای اسرائیلی — که برای رسیدن به موقع به محل مورد نظر ساعتها در پرواز بودند — اجازه داد تا به گفته یک مقام ارشد پیشین اطلاعاتی اسرائیل، تا ۳۰ مهمات دقیق شلیک کنند.
ارتش اسرائیل افزود که انجام حمله در روشنایی روز یک مزیت محسوب میشد. در بیانیهای آمده است: «تصمیم به حمله در صبح به جای شب، به اسرائیل اجازه داد برای دومین بار به غافلگیری تاکتیکی دست یابد، با وجود آمادگی سنگین ایران.»
به گفته سیما شاین، مقام پیشین موساد که تمرکز ویژهای بر ایران داشت، این موفقیت تاکتیکی نتیجه دو رویداد جداگانه بود که بیش از ۲۰ سال از یکدیگر فاصله داشتند.
رویداد نخست، دستوری بود که در سال ۲۰۰۱ از سوی آریل شارون، نخستوزیر وقت اسرائیل، به مئیر داگان، رئیس وقت موساد — که در آن زمان درگیر سوریه، گروههای فلسطینی، حزبالله لبنان و دیگر موضوعات بود — داده شد تا ایران را به اولویت تبدیل کند.
به گفته شاین، شارون به داگان گفت: «تمام کارهایی که موساد انجام میدهد خوب و قابل قبول است. آنچه من نیاز دارم ایران است. هدف تو ایران است.»
شاین افزود: «و از آن زمان، این هدف بوده است.»
اسرائیل برنامه هستهای ایران را خرابکاری کرده، دانشمندانش را کشته، با نیروهای نیابتیاش مقابله کرده و حتی در روزهای پس از برکناری بشار اسد، دیکتاتور سوریه، زیرساختهای نظامی متحد کلیدی ایران در سوریه را نابود کرده است.
با این حال، دستگاههای اطلاعاتی ایران نیز رقبایی قدرتمند بودند.
در سال ۲۰۲۲، گروهی مرتبط با نهادهای امنیتی ایران دادههایی را منتشر کرد که ادعا میشد از تلفن متعلق به همسر رئیس موساد استخراج شده است. ایران همچنین در جریان جنگ ۲۰۲۵ دوربینهای مداربسته اورشلیم را هک کرد تا ارزیابیهای لحظهای از خسارات — که اسرائیل از پخش آنها جلوگیری کرده بود — به دست آورد؛ تصاویر سامانههای دفاع موشکی را خریداری کرد؛ و حتی مسیر دویدن روزانه یک سیاستمدار ارشد را با رشوه دادن به شهروندان اسرائیلی نقشهبرداری کرد؛ موضوعی که دادستانهای اسرائیلی اعلام کردند.
رویداد دوم، به گفته شاین، حمله برونمرزی ۷ اکتبر ۲۰۲۳ توسط حماس بود؛ حملهای که اسرائیل مدعی است با حمایت ایران انجام شد و محاسبه دیرینهای را در اسرائیل تغییر داد: این باور که با وجود نفوذ به حلقه اطراف چندین رئیسجمهور دشمن — از جمال عبدالناصر مصر تا حافظ اسد سوریه — کشتن آنان حتی در زمان جنگ نیز خط قرمز است.
ترور رهبران خارجی نهتنها تابو است بلکه از نظر عملیاتی نیز بسیار پرمخاطره است. شکست در چنین اقداماتی میتواند به افزایش اعتبار هدف بینجامد — همانگونه که در مورد تلاشهای نافرجام متعدد سیا برای کشتن فیدل کاسترو در کوبا رخ داد — و موفقیت نیز ممکن است هرجومرجی غیرقابل پیشبینی به راه اندازد.
اما شاین گفت رشته موفقیتهای اطلاعاتی اسرائیل — از جمله ترور اسماعیل هنیه، رهبر حماس، در تهران در سال ۲۰۲۴ و پروژه مخفی چندساله ۳۰۰ میلیون دلاری برای کارگذاری مواد انفجاری در هزاران پیجر و بیسیم حزبالله — جذابیت اغواگرانه خاص خود را دارد.
او گفت: «در عبری میگوییم با غذا اشتها میآید. به عبارت دیگر، هرچه بیشتر داشته باشی، بیشتر میخواهی.»