صنم ماحوذی و اریکا سولومون / نیویورک تایمز / ۲۷ فوریه ۲۰۲۶
دانشجویان دانشگاههای مختلف ایران با برگزاری تجمعات اعتراضی در محوطههای دانشگاهی، خواستار سرنگونی حکومت شدهاند؛ این نخستین اعتراضات گسترده از زمان سرکوب خشن و سراسری مخالفان در ماه گذشته به شمار میرود.
اعتراضات تازه که از ۲۱ فوریه آغاز شده، دستکم به دانشگاههای چهار شهر بزرگ گسترش یافته و گروههای دانشجویی وعده دادهاند روز شنبه دامنه آن را به دانشگاههای سراسر کشور بکشانند.
گرچه سنجش ابعاد دقیق اعتراضات کنونی دشوار است، اما نفس برگزاری آنها قابل توجه است. در جریان سرکوب ماه ژانویه هزاران نفر کشته شدند و آمادگی دانشجویان برای برپایی اعتراضات تازه، بازتابی از عمق خشم عمومی است.
با وجود آنکه مقامها تا حد زیادی از سرکوب رسمی اعتراضات خودداری کردهاند، معترضان با واحدهای دانشجویی بسیج — نیروی شبهنظامی داوطلب وفادار به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی — درگیر شدهاند.
اعتراضات دانشجویی چالشی را که حکومت ایران در داخل و خارج از کشور با آن روبهروست برجسته میکند. رئیسجمهور دونالد ترامپ نیروهای آمریکایی را در اطراف خاورمیانه مستقر کرده و مقامهای آمریکایی و ایرانی روز جمعه در ژنو مذاکرات هستهای برگزار کردند؛ تلاشی لحظهآخری برای دستیابی به توافقی که بتواند از وقوع جنگ جلوگیری کند.
با وجود ابراز خوشبینی از سوی هیئت ایرانی درباره نتیجه مذاکرات، مذاکرهکنندگان آمریکایی بلافاصله اظهارنظری نکردند. یک میانجی عمانی اعلام کرد دو طرف هفته آینده بار دیگر در وین دیدار خواهند کرد. با این حال، این امر مانع از آن نمیشود که اسرائیل یا ایالات متحده احتمالا حملهای علیه ایران انجام دهند.
چرا دانشجویان ایران اعتراض میکنند؟
دانشجویان از نخستین گروههایی بودند که در ماه دسامبر به اعتراضات سراسری پیوستند؛ اعتراضاتی که ابتدا به صورت اعتصاب در بازارهای چند شهر در واکنش به تشدید بحران اقتصادی ایران آغاز شد و سپس به جنبشی گستردهتر علیه حکومت تبدیل گردید.
از زمان سرکوب ژانویه، بسیاری از ایرانیان همچنان با برگزاری مراسم یادبود برای کشتهشدگان، امضای طومارها و برپایی تحصنها، مخالفت خود را ابراز کردهاند.
شنبه گذشته، دانشجویان در چند دانشگاه در تهران و شهر مشهد تجمع کردند. بسیاری از دانشجویان معترض به نشانه سوگواری برای همکلاسیها و دوستانی که به گفته آنان در جریان سرکوب کشته شدهاند، لباس سیاه بر تن داشتند.
لیدا، یکی از دانشجویان معترض، در گفتوگوی تلفنی با نیویورک تایمز گفت: «ما خواستار عدالت برای خونهای ریختهشده هستیم.» او به دلیل ترس از پیامدهای احتمالی، خواست تنها با نام کوچک معرفی شود.
تا روز یکشنبه، اعتراضات به دانشگاههای بیشتری در تهران و نیز به دانشگاههایی در اصفهان گسترش یافت. به گفته گروه فعال «دانشجویان متحد» و خبرنامهای از دانشجویان دانشگاه صنعتی امیرکبیر، اعتراضات دانشگاهی در شهر شیراز توسط نیروهای امنیتی متوقف شد.
معترضان خواستار پایان حکومت روحانیون شدهاند و در ویدئوهایی که صحت آنها توسط نیویورک تایمز تأیید شده، دیده میشود که پرچم جمهوری اسلامی را به آتش میکشند یا پاره میکنند.
ویدئوهای تأییدشده دیگری نشان میدهد دانشجویان در دانشگاه صنعتی شریف در تهران شعار «جاوید شاه» سر میدهند و نسخهای از پرچم ایران را در دست دارند که پیش از انقلاب ۱۹۷۹ — انقلابی که به برکناری نظام سلطنتی و استقرار جمهوری اسلامی انجامید — مورد استفاده بود.
واکنش دولت چگونه بوده است؟
وزیر آموزش عالی ایران هشدار داده است که در صورت ادامه اعتراضات، باز نگه داشتن مدارس «از اختیار او خارج خواهد شد» — آن هم تنها یک هفته پس از آغاز کلاسها — و اعلام کرده ممکن است آموزشها به صورت مجازی برگزار شود. خبرگزاری دولتی جمهوری اسلامی (ایرنا) گزارش داد که دانشگاه پیام نور تهران روز پنجشنبه اعلام کرده کلاسهایش تا اواخر مارس به صورت مجازی برگزار خواهد شد.
همچنین برخی دانشجویان از ادامه تحصیل منع شدهاند. تصاویری از پیامکهای ارسالشده به دانشجویان که با نیویورک تایمز به اشتراک گذاشته شده، نشان میدهد آنان به طور موقت تعلیق شده و به دلیل نقششان در اعتراضات تحت بررسی قرار گرفتهاند.
روزنامه دولتی ایران روز پنجشنبه اعلام کرد سه دانشجو در دانشگاه تهران به دلیل «توهین به پرچم و نماد ملی» از حضور در دانشگاه محروم شدهاند.
رئیس قوه قضائیه ایران، محسنی اژهای، روز چهارشنبه گفت توهین به نمادهای حکومتی و سر دادن برخی شعارها «قابل قبول نیست» و متخلفان باید با کمیتههای انضباطی دانشگاهها روبهرو شوند. او افزود اگر جرمی رخ داده باشد «قابل اغماض نیست» و از دستگاه قضایی خواست از «همه ظرفیتهای قانونی موجود» استفاده کند.
در واکنش، دانشجویان حامی حکومت نیز تجمعات متقابل برگزار کردهاند و رسانههای نیمهرسمی تسنیم و فارس از درگیری میان اعضای شاخه دانشجویی بسیج و معترضان خبر دادهاند.
آیا اعتراضات میتواند گسترش یابد؟
گروههای دانشجویی خواستار برگزاری اعتراضات در چندین شهر از جمله در دانشگاههای تبریز، رشت و بوشهر در روز شنبه شدهاند.
اگرچه شدت اعتراضات اخیر به مراتب کمتر از جنبش سراسری ماه گذشته است، برخی کارشناسان ایران از آمادگی ایرانیان برای بازگشت به خیابانها پس از چنین سرکوب خونینی ابراز شگفتی کردهاند.
تحلیلگران میگویند ممکن است دانشجویان از این واقعیت دلگرم شده باشند که رهبران ایران در یکی از آسیبپذیرترین مقاطع تاریخ جمهوری اسلامی قرار دارند؛ در شرایطی که نارضایتی گسترده داخلی و تهدید حملات آمریکا همزمان بر کشور سایه افکنده است.
با این حال، گروههای دانشجویی تأکید دارند که با وجود تهدیدها به اعتراضات ادامه خواهند داد.
در بیانیهای از دانشجویان واحد کرمان دانشگاه آزاد اسلامی که روز پنجشنبه توسط یک تشکل دانشجویی در اصفهان به صورت آنلاین منتشر شد، آمده است: «مجازی کردن کلاسها صدای ما را خاموش نخواهد کرد.»