فرناز فصیحی / نیویورک تایمز / ۲۶ فوریه ۲۰۲۶
وزارت امور خارجه ایران روز پنجشنبه اعلام کرد که ایالات متحده و ایران دوری حساس و پرریسک از مذاکرات هستهای را در ژنو آغاز کردهاند؛ مذاکراتی که نتیجه آن ممکن است تعیین کند دو کشور به سوی جنگ خواهند رفت یا به توافقی دست خواهند یافت.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در سخنرانی سالانه خود در کنگره (State of the Union) در روز سهشنبه گفت ترجیح میدهد بنبست با ایران از راه دیپلماسی حل شود. اما او افزود: «من هرگز اجازه نخواهم داد بزرگترین حامی تروریسم در جهان — که بدون تردید همینها هستند — به سلاح هستهای دست پیدا کند؛ نمیتوان اجازه داد چنین اتفاقی بیفتد.»
با این حال، ایران اعلام کرده که هرگز بهطور کامل از غنیسازی هستهای صرفنظر نخواهد کرد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در پیامی در شبکههای اجتماعی نوشت: «اعتقادات بنیادین ما کاملاً روشن است: ایران تحت هیچ شرایطی هرگز به دنبال توسعه سلاح هستهای نخواهد رفت؛ همانگونه که ما ایرانیان هرگز از حق خود برای بهرهمندی از دستاوردهای فناوری صلحآمیز هستهای برای مردممان چشمپوشی نخواهیم کرد.»
انتظار میرود ایران پیشنهادی ارائه کند که هدف آن حفظ سطحی از غنیسازی در عین فراهم کردن امکان اعلام پیروزی از سوی ترامپ باشد. چهار مقام ایرانی که مجاز به گفتوگوی علنی نبودند گفتهاند ایران پیشنهاد خواهد داد فعالیتهای هستهای و غنیسازی اورانیوم را برای مدت سه تا پنج سال تعلیق کند. پس از آن، کشور به یک کنسرسیوم هستهای منطقهای خواهد پیوست و در عین حال سطح بسیار پایینی از غنیسازی، در حد ۱.۵ درصد، را برای تحقیقات پزشکی حفظ خواهد کرد.
ایران همچنین پیشنهاد خواهد داد ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا که هنوز در اختیار دارد را بهصورت مرحلهای رقیق کند و در عین حال به بازرسان آژانس هستهای سازمان ملل متحد اجازه دسترسی دهد تا بر تمامی مراحل نظارت کرده و پایبندی به تعهدات را رصد کنند.
روز پنجشنبه چه میگذرد؟
عباس عراقچی که ریاست تیم مذاکرهکننده ایران را بر عهده دارد، به همراه استیو ویتکاف، نماینده ویژه آمریکا، و جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ، در نشستهایی با میانجیگری عمان شرکت خواهند کرد. این سومین دور گفتوگوها از زمان ازسرگیری مذاکرات در این ماه است؛ مذاکراتی که پس از تهدید ترامپ به مداخله نظامی در بحبوحه قیام سراسری ژانویه علیه حکومت ایران آغاز شد. به گفته گروههای حقوق بشری، ایران با استفاده از نیروی مرگبار به این اعتراضات پاسخ داد و دستکم ۷ هزار معترض کشته شدند.
در این مذاکرات، ایران باید آمریکاییها را متقاعد کند که قصد نظامیسازی برنامه هستهای خود را ندارد و در عین حال به ترامپ فضای کافی بدهد تا ادعا کند دستاوردی فراتر از پیشینیان خود در قبال ایران کسب کرده است. در مقابل، ایالات متحده باید ایران را با مشوقهای ملموس ترغیب کند؛ از جمله رفع تهدید جنگ و همچنین لغو تحریمهای اقتصادی علیه نظام بانکی بینالمللی و فروش نفت ایران که در فروپاشی نزدیک به کامل اقتصاد این کشور نقش داشتهاند.
مقامهای ایرانی همچنین بهطور علنی اعلام کردهاند که پیشنهادشان به آمریکا شامل تعهد به خرید کالاهای آمریکایی، از جمله هواپیماهای مسافربری، و دعوت از شرکتهای آمریکایی برای سرمایهگذاری در بخش انرژی، نفت و گاز ایران و دسترسی به معادن حاوی مواد معدنی مانند لیتیوم خواهد بود. به گفته مقامهای ایرانی، آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، که در توافق پیشین ورود شرکتهای آمریکایی به ایران را ممنوع کرده بود، اکنون اجازه این امر را صادر کرده است.
حسین موسویان، دیپلمات ارشد پیشین و سخنگوی تیم مذاکرهکننده هستهای ایران در سال ۲۰۱۵، در گفتوگویی اظهار داشت: «همکاری گسترده اقتصادی میان ایران و آمریکا میتواند بهعنوان کاتالیزوری برای ایجاد اعتماد عمل کند.»
برنامه موشکی ایران، بهویژه برد موشکهای بالستیک این کشور که با برد دو هزار کیلومتر میتوانند به اسرائیل و تمامی پایگاههای آمریکا در منطقه برسند، و همچنین حمایت ایران از گروههای شبهنظامی در منطقه، در حال حاضر در دستور کار مذاکرات قرار ندارند.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز چهارشنبه به خبرنگاران گفت: «ایران از گفتوگو درباره موشکهای بالستیک — با ما یا با هر کس دیگری — امتناع میکند و این یک مشکل بزرگ است.» او افزود در نهایت ایران و آمریکا باید فراتر از برنامه هستهای نیز وارد گفتوگو شوند.
چگونه ایران و آمریکا به آستانه جنگ رسیدند؟
در سال ۲۰۱۸ و در نخستین دوره ریاستجمهوری خود، دونالد ترامپ به وعده انتخاباتیاش عمل کرد و ایالات متحده را از توافق هستهای میان ایران و قدرتهای جهانی که در سال ۲۰۱۵ در دوران ریاستجمهوری باراک اوباما حاصل شده بود، خارج کرد.
بر اساس این توافق که «برنامه جامع اقدام مشترک» (برجام) نام داشت، سطح غنیسازی ایران به ۳.۵ درصد — در حد مصارف غیرنظامی — محدود شده بود و تهران ذخایر اورانیوم غنیشده خود را به روسیه منتقل کرده بود. آژانس بینالمللی انرژی اتمی سازمان ملل متحد و نهادهای اطلاعاتی آمریکا تأیید کرده بودند که ایران بهطور کامل به تعهدات خود در چارچوب این توافق پایبند بوده است.
ترامپ تحریمهای اقتصادی سختگیرانهای علیه ایران اعمال کرد که فروش نفت این کشور را هدف قرار داد و دسترسی ایران به نظام بانکی بینالمللی را مسدود کرد. کشورهای اروپایی عضو توافق — فرانسه، بریتانیا و آلمان — نیز از تحریمهای آمریکا تبعیت کردند. این اقدامات عملاً موجب شد ایران از منافع وعدهدادهشده در توافق بهره چندانی نبرد.
ایران بهتدریج سطح غنیسازی خود را از ۳.۵ درصد به ۶۰ درصد افزایش داد؛ سطحی که به آستانه ۹۰ درصد — میزان مورد نیاز برای مصارف تسلیحاتی — نزدیک است. به گفته رافائل گروسی، مدیرکل آژانس هستهای سازمان ملل، ایران همچنین به اندازهای اورانیوم با غنای بالا انباشته کرد که در صورت تصمیمگیری، میتوانست طی چند هفته مواد لازم برای ساخت چند بمب هستهای را فراهم کند. ایران همواره تأکید کرده که برنامه هستهایاش صرفاً اهداف صلحآمیز را دنبال میکند.
در ماه ژوئن، در حالی که ایران و ایالات متحده در حال مذاکره بودند، اسرائیل حملهای غافلگیرانه به ایران آغاز کرد که به جنگی ۱۲ روزه انجامید. این درگیری با بمباران سه تأسیسات اصلی هستهای ایران توسط آمریکا با بمبهای سنگرشکن پایان یافت؛ حملاتی که خسارات قابل توجهی به این تأسیسات وارد کرد و عملاً برنامه هستهای ایران را متوقف ساخت.
به گفته مقامهای ایرانی و آمریکایی، گمان میرود ذخایر اورانیوم غنیشده ایران زیر آوار یکی از این سایتهای هستهای مدفون شده باشد.
چه اتفاقی در پیش است؟
در هفتههای گذشته، ایالات متحده حضور نظامی گستردهای در خاورمیانه و در نزدیکی مرزهای ایران ایجاد کرده و خود را برای صدور احتمالی دستور حمله نظامی از سوی ترامپ آماده کرده است. آمریکا همچنین سامانههای دفاعی پایگاههای نظامی خود در منطقه را تقویت کرده و یک ناو جنگی نیروی دریایی را در سواحل اسرائیل مستقر کرده است تا در برابر حملات تلافیجویانه احتمالی ایران کمکرسان باشد.
این بزرگترین تجمع نیروهای نظامی آمریکا در خاورمیانه از زمان حمله این کشور به عراق در سال ۲۰۰۳ به شمار میرود. به گفته مقامهای آمریکایی، ترامپ در صورت شکست مذاکرات چند گزینه نظامی را بررسی میکند؛ از جمله حمله اولیه محدود به اهداف نظامی، حملات گستردهتر و مداوم علیه تأسیسات هستهای و موشکی ایران، و نیز ایجاد شرایط میدانی برای برکناری آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران.
ایران متعهد شده در صورت حمله، بلافاصله پاسخ دهد و اعلام کرده تمامی پایگاهها و تأسیسات آمریکا در منطقه و نیز اسرائیل را با شلیک انبوهی از موشکهای بالستیک هدف قرار خواهد داد. آیتالله خامنهای هشدار داده است که ایران تلاش خواهد کرد ناوهای جنگی آمریکا را غرق کند. تحلیلگران و چهرههای ارشد نظامی آمریکا، از جمله ژنرال بازنشسته دیوید پترائوس — فرمانده پیشین نیروهای آمریکایی در عراق و افغانستان و رئیس پیشین سازمان سیا — هشدار دادهاند که جنگ با ایران میتواند طولانی و ویرانگر باشد، به نیروهای آمریکایی آسیب وارد کند و منابع نظامی آمریکا را فرسوده سازد.
از این رو، نگاهها در سراسر منطقه و فراتر از آن به ژنو دوخته شده است.
صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتم هاوس، گفت: «این دور از مذاکرات، دور تعیینکننده خواهد بود. اگر ایران آمادگی کافی برای مصالحه نشان ندهد و آمریکا نیز تمایل لازم برای کاهش تحریمها را بروز ندهد، اوضاع منفجر خواهد شد.» او افزود: «آنها روز پنجشنبه همه کارتهای خود را روی میز خواهند گذاشت.»