مایلز جانسون و چارلز کلاور در لندن و مکس سدون در برلین
فایننشال تایمز / ۲۲ فوریه ۲۰۲۶
ایران در قالب یک توافق تسلیحاتی محرمانه به ارزش ۵۰۰ میلیون یورو با روسیه موافقت کرده است تا هزاران موشک پیشرفته دوشپرتاب دریافت کند؛ اقدامی که مهمترین تلاش تهران برای بازسازی سامانههای پدافند هوایی خود پس از جنگ سال گذشته با اسرائیل به شمار میرود.
بر پایه اسناد محرمانه روسی که روزنامه *فایننشال تایمز* به آنها دست یافته و گفتههای چند منبع آگاه از توافق، این قرارداد که در دسامبر در مسکو امضا شده، روسیه را متعهد میسازد طی سه سال ۵۰۰ سکوی پرتاب قابلحمل از نوع «وربا» (Verba) و دو هزار و ۵۰۰ فروند موشک «۹M336» به ایران تحویل دهد.
موشکهای وربا از مدرنترین سامانههای پدافند هوایی روسیه محسوب میشوند؛ موشکهای هدایتشونده با فروسرخ که قابلیت هدف قرار دادن موشکهای کروز، هواگردهای با ارتفاع پرواز پایین و پهپادها را دارند.
این سامانهها که توسط تیمهای کوچک و متحرک عملیاتی میشوند، به نیروهای زمینی امکان میدهند تا بدون نیاز به سامانههای راداری ثابت و آسیبپذیر، بهسرعت ساختارهای پدافندی پراکنده و منعطفی ایجاد کنند.
افشای جزئیات این توافق در حالی صورت گرفته است که دونالد ترامپ نیروی عظیمی از ارتش آمریکا را در خاورمیانه مستقر کرده و تهران را تهدید کرده است که در صورت نپذیرفتن محدودیتهایی بر برنامه هستهای خود، هدف حملات نظامی آمریکا قرار خواهد گرفت.
مطابق قرارداد ۴۹۵ میلیون یورویی «وربا»، تحویل تجهیزات در سه مرحله از سال ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹ برنامهریزی شده است. یکی از منابع آگاه گفته است احتمال دارد تعدادی از این سامانهها پیش از موعد به ایران تحویل داده شده باشند.
طبق این اسناد، تهران در ژوئیه سال گذشته و تنها چند روز پس از پایان جنگ ۱۲ روزهای که در جریان آن آمریکا بهطور موقت به اسرائیل در حمله به سه تأسیسات اصلی هستهای ایران پیوسته بود، رسماً درخواست خرید این سیستمها را مطرح کرد.
در جریان آن نبرد، شبکه یکپارچه پدافند هوایی ایران بهشدت آسیب دید و این امر به نیروی هوایی اسرائیل اجازه داد تا بهسرعت بر بخشهای گستردهای از آسمان ایران تسلط یابد.
به گفته یک مقام پیشین ارشد آمریکایی، روسیه احتمالاً این توافق را فرصتی برای ترمیم روابط خود با ایران میداند، پس از آنکه در هنگام جنگ ۱۲ روزه اقدامی برای حمایت از متحد خود انجام نداد. او گفت: «روسیه میخواهد ایران شریکش باقی بماند. بنابراین حتی اگر وسط بحران نتواند وارد عمل شود، پس از بحران تلاش میکند روابط را ترمیم کند.»
توافق جدید «وربا» میان شرکت دولتی صادرات تسلیحات روسیه «روساوبوروناکسپورت» و نمایندگی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران در مسکو، موسوم به «مُدافل» (MODAFL) منعقد شده است.
این قرارداد توسط «روحالله کاتبی»، مقام ارشد وزارت دفاع ایران در مسکو تنظیم شده؛ کسی که پیشتر در فروش صدها موشک بالستیک کوتاهبرد «فاتح-۳۶۰» به روسیه برای استفاده در جنگ اوکراین نقش داشت.
وزارت خزانهداری آمریکا کاتبی را در سال ۲۰۲۴ بهدلیل فعالیت بهنمایندگی از طرف وزارت دفاع ایران تحریم کرد و او را «نقطه تماس دولت روسیه با وزارت دفاع ایران» خواند.
در همین حال، کاظم جلالی، سفیر ایران در مسکو، این هفته در گفتوگو با تلویزیون دولتی ایران بهطور غیرمستقیم تأیید کرد که تعدادی از پروازهای اخیر از روسیه حامل محمولههای نظامی بودهاند. او گفت: «چند سالی است که توافقهای نظامی و دفاعی نیرومندی با روسیه امضا کردهایم. فقط میتوانم بگویم این پروازها نشان میدهند آن توافقها در حال اجرا هستند.»
به گزارش منابع غربی، یک هواپیمای باری «ایلیوشین Il-76TD» روسیه طی هشت روز گذشته دستکم سه بار از فرودگاه «مینرالنیه وودی» در قفقاز شمالی به شهر کرج پرواز کرده و دستکم یک پرواز مشابه نیز در اواخر دسامبر انجام شده است.
گزارشهایی نیز حاکی است ایران در ژانویه گذشته تا شش فروند بالگرد تهاجمی Mi-28 روسی دریافت کرده و یکی از آنها را در تهران بهکار گرفته است.
بر اساس اسنادی که فایننشال تایمز مشاهده کرده، روساوبوروناکسپورت هر فروند موشک 9M336 را به قیمت ۱۷۰ هزار یورو و هر واحد پرتابگر آن را ۴۰ هزار یورو به ایران فروخته است. روسیه با وجود تحریمهای اقتصادی غرب، معمولاً معاملات تسلیحاتی خود را با یورو یا دلار انجام میدهد.
این قرارداد همچنین شامل ۵۰۰ دستگاه دوربین دید در شب «ماوگلی-۲» برای رهگیری اهداف در شرایط تاریکی است.
سفارت ایران در لندن و شرکت روساوبوروناکسپورت به درخواست اظهارنظر پاسخ ندادهاند و کرملین نیز از بیان موضع خود خودداری کرده است.
«روسلان پوخوف»، مدیر مرکز مطالعات تحلیل راهبردها و فناوریهای مسکو، میگوید سامانههای وربا گزینهای مقرونبهصرفه برای افزایش توان پدافندی ایران هستند و در عین حال، ذخایر داخلی روسیه را تضعیف نمیکنند. با این حال، حتی در صورت تحویل و بهکارگیری بخشی از آنها در ایران، این سامانهها تأثیر چندانی بر قابلیت کلی دفاع هوایی ایران در برابر جنگی جدید با اسرائیل یا آمریکا نخواهند داشت.
او اما میافزاید ممکن است این سیستمها خطر عملیات آمریکا با بالگردها و هواپیماهای پرواز پایین را افزایش دهند؛ همان تاکتیکی که در بازداشت نیکلاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا، مورد استفاده قرار گرفت.
پخوف گفت: «اگر حملهای هوایی مانند عملیات مادورو صورت بگیرد، این سامانهها میتوانند برای ایرانیها بهراستی کارآمد باشند. تنها موشکهای دوشپرتاب آمریکایی «استینگر» و مدل روسی ما هستند که تحرک بالایی دارند. اگر آنها به دست افراد درست و در زمان مناسب برسند، میتوانند خسارت زیادی وارد کنند.»
این توافق در شرایطی امضا شده که همکاری نظامی میان دو کشور همچنان در کانون توجه غرب قرار دارد. تهران در دو سال گذشته، در جریان جنگ ولادیمیر پوتین در اوکراین، پهپادها و موشکهایی در اختیار مسکو قرار داده و دو کشور در ژانویه ۲۰۲۵ معاهدهای برای تحکیم روابط دوجانبه امضا کردند.
ایران علاوه بر آن، در پی خرید دو اسکادران جنگنده پیشرفته سوخو-۳۵ از روسیه بوده، هرچند مقامهای تهران از تأخیر در تحویل هواپیماها گلایه کردهاند.
«پاول لوزین»، پژوهشگر ارشد مرکز تحلیل سیاست اروپا، معتقد است تمایل مسکو به تحویل سلاح به ایران نشاندهنده آن است که روسیه قصدی برای پایبندی به تحریمهای بازگرداندهشده سازمان ملل علیه تهران ندارد. بریتانیا، فرانسه و آلمان این تحریمها از جمله ممنوعیت صادرات سلاح به ایران را در سال گذشته در پی افزایش تنشها بر سر برنامه هستهای جمهوری اسلامی فعال کردند.
«نیکول گراژوسکی»، استاد دانشگاه علوم سیاسی پاریس و کارشناس روابط راهبردی ایران و روسیه نیز گفت این توافق نشانهای از تغییر رویکرد تهران پس از نابودی گسترده سامانههای پدافندیاش توسط اسرائیل در سال گذشته است.
او افزود: برخلاف سامانههای راهبردی بزرگتری چون اس-۳۰۰ و اس-۴۰۰، سامانه وربا به آموزش و ادغام پیچیده نیاز ندارد و میتواند خیلی سریعتر وارد چرخه عملیاتی شود.
به گفته او، از آنجا که سیستم وربا نقش قابلتوجهی در دفاع روسیه در برابر حملات پهپادی اوکراین ایفا نکرده، مسکو برای واگذاری آن به تهران تمایل بیشتری داشته است.
گراژوسکی نتیجه گرفت: «انتقال این تسلیحات اگرچه توان ایران را برای مقابله با پیشرفتهترین ارتشهای جهان بهطور اساسی تغییر نمیدهد، اما میتواند طول عمر جنگ بعدی را افزایش دهد.»